Annonse

Annonse

09:52 - 20. juni 2014

Eit land av doktorar

På ti år har vi utdanna meir enn 10 000 doktorar i Norge. Om ti år er dei kanskje 40 000, alt i alt. Kan det bli for mange med doktorgrad?

Doktoren svarer: Nesten 500 doktorar har Morgenbladet fulgt ut i lyset i spalta «Doktoren svarer.»

 

Doktor­grader 2004–2013 etter fagområder:

Humanistiske fag 1111

Samfunnsvitenskap 2300

Matematikk/naturvitenskap 2775

Teknologi 1438

Medisin og helsefag 3283

Landbr.fag/veterinærmed. 557

Kilde: NIFU

 

Å, det er ein herleg forsommardag i heile Sør-Norge. Plenane på St. Hanshaugen i Oslo lokkar, på Vestlandet set bøndene gjerdene i stand så sauene snart kan sleppast på fjellbeite. Men vi skal feira denne dagen inne, vi skal sitja på våre stolar, vi har fått lov å følgja Gry Cecilie Rustad gjennom hennar store dag: Ho skal bli philosophiae doctor (ph.d.)!

Er det ein stor dag i heile nasjonens liv? Framskrivingar basert på tendensane i dag tilseier at Norge har utdanna like mange doktorar om ti år som det er få bønder att i heile landet.

Når vi ringjer på, like før klokka ni, er Gry Rustad nesten klar. Ho kunne elles berre vågd å forsove seg: Klokka 10.15 skal ho halda prøveførelesing i Forum i Forskningsparken. Klokka 12.15 skal ho forsvara avhandlinga «Contemplating telephilia: A study of Mad Men, The Wire, Luck and Treme» i det same auditoriet. Klokka 18 er det fest på Pigalle i bydelen Grønland – om alt går bra.

Ho har kledd seg i ein luftig, kvit sommarkjole.

– Eg spelte «You’re the best» frå Karate Kid før eg kom ut, fortel ho medan vi går til jobben, som ho sjølv kallar forskingsplassen og pulten sin på Blindern. Ho gruvar seg til å møta dei britiske opponentane, men berre på den gode måten, ho gler seg på samme tid til den grundige fagsamtalen.

– Det som faktisk stressar meg mest, er at eg ikkje har fått tak i folka på Pigalle.

 

Eksplosjon. I 1980 blei det utdanna nesten 187 doktorar i Norge. Legg til 33 år og ei bratt stigande kurve, og vi har leidd samla sett over 22 000 doktorar ut i ljoset (inkludert utanlandske statsborgarar med norsk doktorgrad).

– Det siste talet er frå i fjor, då disputerte 1524 ved eit norsk universitet eller ein høgskule, svarar Terje Bruen Olsen, mangeårig forskar ved Nifu.

Det er ny rekord. Veksten i talet på doktorar dei fem siste åra har vore 100 meir enn det føregåande, og det blir spennande å sjå om kurva held fram slik, eller flatar ut, seier han. Det er ingen grunn til å tru det blir færre i år enn i fjor.

– Enn i 2025?

– Det kan eg ikkje seia noko om. Det har vore erklært politikk frå styresmaktene uansett politisk farge at vi treng høgt utdanna arbeidskraft for å styrka konkurransekrafta i globalisert økonomi. Fleire personar med forskarutdanning er eitt element i denne politikken.

Om dette faktisk fører til vekst i doktorgradsproduksjonen, legg Olsen til, er avhengig av mange forhold, blant anna finansieringa og arbeidsmoglegheitene etter avlagt grad.

Eit land av doktorar er kanskje å ta litt i, men likevel: Treng vi dei?

 

Eit liv i uvisse. – Om tanken er at alle doktorandar skal bli reine forskarar, er det kan henda inflasjon i doktorgradar. Mange av oss skal og må ut av forsking etter avslutta grad, seier Liv-Elisif Kalland, styremedlem og veteran i interesseorganisasjonen for stipendiatar og postdoc-er UiODoc ved Universitetet i Oslo.

I 2009 fann Nifu-forskarar berre 40 prosent av dei yrkesaktive doktorane att i akademia. Fleire enn dei forskar andre stader, som i det private næringslivet, og det å ha jobb utanfor akademia treng ikkje bety at doktorgraden er bortkasta, heller. I ei undersøking frå 2007 svarte heile 96 prosent at dei hadde «relevant arbeid i forhold til doktorgraden». Men kva er relevant?

Det skal mot til å innrømma at tre-fire år av livet ditt var fullstendig bortkasta og irrelevant.

Vi møter Egil Haga, intervjua i Morgenbladet si spalte «Doktoren svarer» i november 2008. Han forska på musikk og rørsle, men jobbar no i administrasjonen ved Nasjonalt senter for selvmordsforskning og -forebygging. Det er ein jobb i akademia, men som ikkje akkurat synest å harmonera med forsking på musikk. Haga fortel han hadde kjensle for hovedfaget han tok. Då var det verdt å sjekke om forsking kunne vera ein karriereveg.

– Var det?

– Eg trur, der og då, at eg konkluderte at eg ikkje var heilt klar for ein altoppslukande amanuensisstilling eller liknande. Det var vel heller ikkje slik at jobbane stod i kø, det var kanskje ikkje nokon…? Ein postdoc-stilling hadde bare skyvd problemet endå tre år fram i tid.

Haga angrar ikkje på å ha tatt sjølve graden. Men det er i hovudsak på grunn av ferdigheitene han har med seg, dei tinga han lærte utanom det som har med musikk og bevegelse å gjera.

– Doktorgrad gir ein generell kompetanse som eg opplever som nyttig. Ein blir trent i nøyaktigheit, redelegheit, systematikk i mange ledd.

– Kunne ein lært dei samme ferdigheitene med hovudfag, eller mastergrad?

– Det er vanskelig for meg å seia, eg har jo berre erfaring med meg sjølv. Men nivået er høgare, det er tre-fire år til der du blir sett under lupa på ein helt annan måte, seier Haga.

– Kunne du fått jobben du har i dag utan graden?

– Ja, den kunne eg fått. Absolutt.

 

Framtidas leiarar. Ph.d. Jon Holm var den aller første Morgenbladet presenterte i spalta «Doktoren svarer», attende i 2005. Holm hadde då drive med ein fransk forfattar på tidleg 1800-tal (Chateaubriand) i ni heile år, og skulle endeleg forsvara arbeidet sitt om han.

På dei åra endra yrkesutsiktene seg radikalt. Haldninga ved oppstarten var at dei som blei rekrutterte til fransk litteratur skulle dekka behovet ved avgang i faget dei neste ti-femten åra. Det var då (i 1996) sju, åtte professorer i fransk litteratur i Oslo. No er det tre att.

Holm kallar seg veldig heldig. Før disputasen blei det lyst ut stilling som forskningskonsulent ved UiO, til støtte for forskarar, til å utforma søknader til forskingsrådet, og til EU.

– Det som overraska meg, var kor morosamt det var å leggja til rette for andre, seier han.

Holm gjekk så frå denne producerrolla ved HF til å bli avdelingsdirektør i Forskingsrådet i dag, med 20 tilsette under seg, og tid til strategiske planar. Ei skikkeleg solskinshistorie. Han oppfylte det som er blitt Kunnskapsdepartementets nye kvalifikasjonsrammeverk (frå 2009) – og som seier at kandidatane i ei doktorgradsutdanning ikkje berre skal få med seg kunnskap om vitskapleg metode og tema, men også såkalla overførbare ferdigheiter og generell kompetanse som å «kunne styre komplekse tverrfaglige arbeidsoppgaver og prosjekter» og «kunne vurdere behovet for, ta initiativet til og drive innovasjon».

Men blir ein kvalifisert til å leia store prosjekt når ein sit åleine med ein fransk filosof og forfattar i heile ni år?

Holms erfaring var at det var viktig å ha ei forskarkarriere bak seg. Ikkje det faglege i henne, men at ein forstod forskingsprosessen, korleis den går for seg.

– Meir generelt trur eg mange doktorgradsprogram i dag har krav til samarbeid i seg. Men utfordringa til institusjonane, sagt diplomatisk, er å sørgja for at alle får generelle ferdigheiter, å få samarbeid og tverrfaglegheit inn i curriculum. Doktorar blir jo ikkje utdanna for akademia lenger, departementet er klare på det. Institutta veit dette også, og må ta ansvaret.

Kalland frå stipendiatorganisasjonen UiODoc er einig i problemstillinga, men meiner det ikkje berre er universiteta sitt ansvar. Arbeidslivet må få auga opp for kva det er ein fersk doktor faktisk kan allereie:

– Der sit vi litt fast i gammeldags tenking. Bedriftene trur at doktorane er veldig gode på det dei har skrive oppgåve om, men ikkje noko anna. Mange føler dei må lære opp doktorane på ny. Då er det dårleg kommunikasjon mellom universiteta og bedriftene, seier ho.

– Det du får, er tre-fire års arbeidserfaring, med prosjektarbeid, formidling, uthenting av informasjon, analytisk tankegang.

– Men er det ikkje naturleg at arbeidslivet er skeptisk til ein del av dykk doktorane, som har site årevis på verkelegheitsfjerne universitet, heller enn å vera ute i arbeidslivet?

– Eg kan godt forstå det, men det handlar om dårleg kommunikasjon og ein utdatert stereotypi.

Doktor og altså direktør Jon Holm fortel at OECD – Organisasjonen for økonomisk samarbeid og utvikling – nyttar talet på ph.d.-ar per innbyggjar som mål på innovasjonsevna; det kan vi forstå som den evna eit land har til å ta i bruk ny kunnskap. Det å stilla spørsmål til eksisterande kunnskap og ha evna til å tileigna seg og produsera ny kunnskap er vel viktig også for utviklinga av åndslivet i eit land.

– Uansett vil mange hevda at vitskap er kultur, og slik sett kan høg utdanning føra til eit meir aktivt åndsliv, seier han.

 

Arbeidsjerna. – Å, eg gler meg til å bli ferdig! Gry Rustad har gått av trikken ved Forskningsparken og er på veg inn i det vi må få kalla løvas hole, i alle fall i våre førestillingar. Ho tenner ein røyk, av merket Lucky Strike. Ho har lova seg sjølv å slutta når alt er i hamn. Ho går oppom kontoret, og hentar Don Draper (frå Mad Men-serien) – i heilfigur og i papp skal han stå som ei stødig klippe bakom henne og talarstolen medan komiteen tenkjer og noterer sitt. Saman med ein kollega og forskingskonsulenten på instituttet gjer ho i stand for føredraget, med powerpoint-bilete og lydfiler. Ho er herleg distré og fjern, omtrent som Jens Stoltenberg kan verka: Du blir overraska over kor åndsfriskt dei like fullt svarer.

Om Gry Rustad er eit b-menneske, og likar rolege morgonar, er ho eit arbeidsjern som doktorar flest. Før ho leverte i april i fjor var det tolvtimars arbeidsdag i eit heilt halvt år, og åtte timar om søndagane. Dei første grå håra dukka opp. Ho tilhøyrer den gode delen av statistikken ved humanistiske fag: 75 % fullfører etter seks år.

I ein tilstandsrapport for 2014 frå Utdanningsdepartementet går det fram at «gjennomstrøyminga» er blitt betre i eit tiårspektiv, men betydeleg dårlegare i år enn ved førre forskingsmelding. Ved dei statlege høgskulane blei kun 22 uteksaminert av i alt 374 (!) kandidatar i åra 2008–2012. Vi kunne altså snakka om store «mørketal» av halvstuderte doktorar bakom dei som lukkast og blir ferdige.

– Det er flott at vi tilbyr fleire utdanning, men på mange studium er gjennomføringa dårleg og fråfallet altfor høgt, sa kunnskapsminister Torbjørn Røe Isaksen då rapporten blei lagt fram i vår.

 

Teoretiske liv. I ærverdige nye glasfasetterte Forskningsparken dukkar far og tanta til Gry Rustad opp i tide, kledde i dress og i bunad. Einar Rustad er utdanna mekanikar, har arbeidd som vaktmeister og altmoglegmann. Han er svært stolt av dotter si. Han fortel han sjølv hadde dysleksi, og vedda med legen om han kom til å klara eksamen artium, eller ikkje. Han klarte det.

Han er likevel skeptisk all teorien som pregar samfunnet, særleg reformene som har gjort vidaregåande skule lesetunge, og som øydelegg for praktisk fag, som han seier.

– Vi har snart ikkje bedrifter igjen. Vi må ha noko å leva av.

Egil Haga, musikkdoktoren som ikkje valde den akademiske vegen, har reflektert rundt det samme:

– Altså, det er ei usikkerheit om ein kvalifiserer seg for jobbar med ei doktorgrad, eller om ein faktisk diskvalifiserer seg. Om du blir sett på som overkvalifisert, livsfjern, ein som ikke kan gjera ein vanleg jobb, og dermed utelukkar deg fra arbeidsmarknaden. Eg ville sjå det som ganske tragisk. Og eg skal innrømma at eg var litt betenkt sånn rett etter disputasen, det såg litt skummelt ut ein periode.

– Enn i kvardagslivet, slik utanom jobbsamanheng, kva tilfører det å ha ei doktorgrad der?

Haga ler av spørsmålet. Gnir seg i skjegget, myser mot sola.

– Kan eg seia «ingenting»? Kva skulle det vera? Det er ikkje noko eg flaggar veldig mykje, utanom arbeidslivet. Det er mange som ikkje veit kva ein doktorgrad er eller inneber.

 

Prøveførelesing. Klokka 10.13 senker stillheita seg over forsamlinga, 25 i det store auditoriet alt i alt, komité, familie, Don Draper inkludert. Alle reiser seg når kommisjonen kjem skridande, med kandidaten først, Ove Solum som er koordinator for kommisjonen, og seremonimeisteren til slutt, instituttleiar Tanja Storsul, den einaste med svart, lang kappe. 14. mars 2014, forkynner ho på aksentprega engelsk, rapporterte evalueringskomiteen at den hadde funne tesa verdig å bli forsvart ved ein disputas for graden philosophiae doctor.

Vi er vitne til eit skodespel. Master Gry Cecilie Rustad legg i veg med eit manus som ho aldri kan ha gjort, den tid ho var høgskulelektor i filmvitskap i Telemark. På plettfri engelsk diskuterer ho teoretisk og inngåande og fagleg sett sikkert overtydande relasjonen mellom begrepet og fenomenet «quality tv» i samtidig amerikansk kontekst og fersk skandinavisk tv-fiksjon, og sjølv om ho har lysbilete og ein videosnutt med, les ho frå eit papir.

Kva er det eigentleg ho blir prøvd i?

Professor Ove Solum kremtar. Ja, det kan ein spørja om, seier han.

– Formelt skal kommisjonen godkjenna føredraget, det er ein gammal tradisjon. At problemstillinga blir tilfredsstillande drøfta i førelesings form. Framføringa blir gjerne manusbunden, og litterær.

Slik er altså tradisjonen. Men blir ikkje Rustad kverna inn og ned i noko? Gitt alle doktorane som blir utdanna og som ikkje får jobb ved universiteta nokon gong, burde dei ikkje fått noko meir praksisnært og pedagogiskretta?

– Vi bør ha den faglege utfordringa fortsatt. Det er ei forskarutdanning det er tale om her. Ved tilsetjingar er det meir naturleg å prøva ut slike pedagogiske evner, svarar Ove Solum.

 

Sivilisert dialog. Klokka 12.15 er det atter prosesjon inn i Forum i Forskningsparken, og no forsvar av tesen, mot to opponentar, dr. Janet McCabe frå London, og Matt Hills frå det uleselege universitetet Aberystwyth i Wales. Kommisjonen har funne førelesinga tilfredsstillande, forkynner disputasleiaren. Men alt dette er eigentleg budd på førehand. Tanja Storsul har alle formuleringane klare, også for denne runden av akademiske åtak, og for avrundinga til slutt. Ho sit og noterer gode poeng til festtalen for Gry Rustad i kveld.

Pengane er sikra, om ein skal seia det veldig kynisk. Ein vesentleg del av finansieringa til institutta er nettopp resultatbasert, på publisert forsking, og på uteksaminerte mastergrader og doktorar.

– Ho kunne ha tabba seg ut for vener og for kollegaer, seier professor Matt Hills om kvelden, når alt er over. Sjølv om han ser kva som manglar samanlikna med systemet deira i England – at noko står på spel, at eksaminatorane faktisk kan stryka kandidaten i eit lukka rom. Han ville ha pressa kandidatane meir heime, vedgår han. Men han held fast ved at Gry Rustad svara godt for seg.

– Det som er fint hjå dykk er den offentlege ramma for disputasen. Det gir betre rom for konstruktiv og faktisk sivilisert dialog.

Vi bør kan henda vera stolte av doktorgrads-tradisjonen i Norge?

Fleire er til stades når utspørjinga byrjar, omlag førti, atter Don Draper medrekna, ulasteleg og stoisk i hjørnet. Mor til Gry Rustad har funne plass no, til seg og den nye mannen sin. Ho var kokk i mange år. Det er såleis ei klassereise vi er vitne til – adoptivbarnet Gry Cecilie Rustad frå ein klassisk arbeidarfamilie nesten til topps i akademia.

Og sjølv om ho verkar nervøs til tider, nyt Rustad den intellektuelle stunda med McCabe og med Hills, fortel ho om kvelden.

– Eg hadde ein metaaugneblink då eg tenkte: Dette er skikkeleg gøy.

Ho fekk mykje ut av den faglege samtalen, lærte nye ting, og fekk lyst til å forska og jobba meir med emnet telefili. Internasjonalt er dette ein forskingsfront, fortel professor Hills, og Rustad har opna han opp i Norge.

For dei to britiske opponentane er disputassituasjonen denne dagen også ny. Kanskje er det difor dei ikkje går så tett på kandidaten som ein kunne venta. Kan henda er det vi i salen som forsømmer sjansen til opponera, «ex auditorio», som det heiter etter kutymen. Er ikkje heile denne siviliserte førestillinga utan bakkekontakt? Såkorn skal i jorda, kreftsvulstar skal bli analyserte, middel mot lakselus skal finnast opp, her sit vi og nyt ei opningsscene av ein serie som heitte Luck. Kva nyttig og spanande har vi ikkje intervjua folk om i spalta «Doktoren svarer», og kva unyttig og totalt livsfjernt har vi ikkje også komme over, og aldri har vi heilt vågd å dømma kva som er kva. Skal eit menneske få via fire år av sitt liv til å glana på amerikanske tv-seriar, laga vidløftige teoriar om dei som diggar dei, og sanka pensjonspoeng som ein bonus? Er dette toppen av vårt åndsliv? Don Draper, kvifor er du så taus?

– Eg skjønar innvendinga godt. Difor har eg vore aktiv med fagformidling og med mange medieintervju, svarar Gry Rustad etterpå.

– Eg lova meg sjølv då eg starta, at eg, som kvinne, ikkje skulle seia nei. Og eg opplever at mange har spurt etter kunnskapen min.

– Enn foreldra dine. Kva trur du dei tenkte under disputasen? Var dei berre stolte, eller sat dei og tenkte: Gud i himmelen kor dette er fjernt. Eg forstår ingenting av det.

– Litt begge delar, trur eg. Eg tala med den kvinnelege opponenten min om dette på kvelden. Ho sa faren min likna veldig mykje på faren hennar. Han er også stolt, men har ikkje heilt forståinga av kva ho driv med.

 

Festen etterpå. Om kvelden er stemninga berre lutter glede. Vi er på Pigalle, utelivsklubben på Grønland i Oslo, i umiskjenneleg 60-talsstil. Don Draper-figuren har komme heim. Dr. Gry Rustad er ikkje berre letta, men lukkeleg. Ho følte ein velvilje og ei god stemning, ikkje berre frå opponentane, men frå heile salen under disputasen, fortel ho. Klokka er 19.50. Ho har 11 sigarettar igjen før ho skal slutta.

Ho gler seg til framtida. Ho har fått eit års engasjement på Høgskulen i Hedmark, ho skal pendla annakvar veke til Rena, vera førsteamanuensis og forskar. Ho har mange faglege spørsmål ho vil finna ut av. Etter året i Rena får ho sjå. Gry Rustad fryktar eigentleg ikkje ho er blitt overkvalifisert.

 

Sjå også intervju med Gry Cecilie Rustad i «Doktoren svarer» side 28

Annonse