Annonse
12:52 - 13. november 2015

Det finst alltid eit smutthòl

RØYSTOECD møter formidable utfordringar når dei no skal gjere slutt på skatteomgåing éi gong for alle.

SKATTEPARADISET CAYMAN ISLANDS: Skatteomgåing er ei overgripande utfordring med konsekvensar for alt frå global ulikskap, til heimlege debattar om nivået på skattar og moms. Foto: Brian Caissie/Getty Images
Annonse

Røyst

Artikkelen er henta frå Røyst #4. Røyst er ein av samarbeidspartnarane i Morgenbladet sin tidsskriftportal. Sjå meir frå over 30 norske tidsskrift i PORTALEN.

Røyst er eit uavhengig tverrfagleg tidsskrift som skal vere ei plattform for diskusjon og nyvinning på tvers av partilinjer på venstresida. Tidsskriftet er basert i Bergen og ynskjer å styrke politisk initiativ på Vestlandet, med nasjonalt og internasjonalt utsyn.

Kvifor må du betale høgare skatt enn fleirnasjonale selskap? Det fleirnasjonale selskapet veit korleis ein kan redusera skatten sin lovleg, godt hjelpt av ei rekkje smutthòl i internasjonale skattereglar.  

Skattlegging skal hovudsakleg skje i det landet der den økonomiske aktiviteten går føre seg og investeringane blir gjort. Dette vert kalla kjeldeskattprinsippet. Samstundes kan prinsippet føre til uheldig dobbelskattlegging av fleirnasjonale selskap – både der det er registrert og der inntektene er skapt. Gjennom ei rekkje nasjonale spesialordningar og skatteavtaler mellom land, har ein søkt å omgå dette problemet. Men fleirnasjonale selskap kan strukturerast slik at ein kan utnytte dei til ein kvar tid mest gunstige skatteavtalane – såkalla «treaty shopping». I forsøket på å unngå dobbel skatt har ein altså samstundes lagt til rette for dobbel nullskatt – skatten vert betalt verken her eller der.

Dermed har ein klart å undergrave kjeldeskattprinsippet og flytte skattepliktig overskot over til null- eller lågskatteland, noko statsadvokat Morten Eriksen er sterkt kritisk til:

I forsøket på å unngå dobbel skatt har ein altså samstundes lagt til rette for dobbel nullskatt

Mens jussen har vist seg velegnet til å utvikle «artificial arrangements» som skader skattefundamentet i alle demokratiske rettsstater, har den vist manglende evne til å etablere effektive mottiltak. Rettsstaten stilles overfor et eksistensielt problem. Jussen, med alle sine gode målsettinger, representerer paradoksalt nok ikke løsningen, men en vesentlig del av problemet.[1]

OECD[2] lanserte i oktober 2015 det som ifølge dei sjølve er dei mest omfattande endringane i internasjonal skattlegging som nokon sinne er lagt fram. Tida vil visa om dei når målet, medan fortida viser at det finst ei rekkje utfordringar på vegen dit.


 

Skatteomgåing og skatteunndraging

Skatteplanlegging er lovlege metodar for å redusere eiga skatteyting. Omgrepet vert nytta for aktivitetar som både følgjer lovens bokstav, og aktivitetar som ikkje går lengre enn lova sin intensjon. Men sjølv om skatteplanlegging er lovleg, finst det døme på at skatteplanleggingstenester har bikka over i bistand til skatteomgåing eller skatteunndraging.
Medan skatteunndraging er ulovlege handlingar for å redusere skattebetalingar, er skatteomgåing kjenneteikna ved misbruk av smutthol i lovgjevnaden for å oppnå same resultat. Særleg er manglande internasjonale skattereguleringar eit problem, og i det juridiske vakuumet som oppstår er det mogelig å utnytte dette. 

Oljeriggar i paradis. Frå eit norsk perspektiv går den polariserte debatten kring dei norske rettssakane mot selskapa Trinc/Trag og Transocean i kjernen på fleire av utfordringane knytt til internasjonal skattlegging.

Her er vi stolte av reguleringar som har gjort at inntektene frå petroleumsaktivitet har tent samfunnet som heilskap. Men Eriksen meiner at gjeldande rett etter høgsterettsdommen i den såkalla «Trinc og Trag»-saka[3], har bidrege til at enorme verdiar i norsk sone har blitt flytta utan å verta skattlagt.

Trinc og Trag var to systerselskap med same eigarar som var hyra inn for å stanse ein ukontrollert utblåsing i ein oljebrønn på norsk sokkel i 1989. Trinc var registrert i Liberia og hadde eitt føremål: Å skaffe ein oljerigg som skulle leigast ut til det sveitsiske systerselskapet Trag.

Viss liberiaregistrerte Trinc berre leigde ut riggen utan å ta del i rådigheita over riggen i samband med boreoppdraget, kunne dei lovleg føre store delar av verdiskapinga frå boreoperasjonane uskattlagt ut av Noreg – og altså over til eit skallselskap registrert i skatteparadiset Liberia.

Eitt av dei avgjerande spørsmåla var om selskapa hadde utøvd «felles verksemd». Staten meinte at ein måtte sjå på dei reelle forholda og ikkje den formelle organiseringa.[4] Den dissenterande høgsterettsdommaren var einig: «Realiteten var at de to selskaper var sammenvevet i økonomisk og administrativ henseende utover det et ordinært utleieforhold tilsier». Dei fire andre dommarane kom derimot til motsett resultat.

Eriksen hevdar at dommen tyder at Noreg stadig «…aksepterer at stater som har spesialisert seg på å tilby utlendinger selskaps- og skatteregimer spesialdesignet for å undergrave lovgivningen i andre stater, kan tilordnes vesentlige deler av verdiskapningen på norsk sokkel.»[5]

Viss du som les denne teksten sit med ein oljerigg i eit skatteparadis og vurderer å leige ut til bruk på norsk sokkel, og lurer på korleis du kan gjere det utan å betale skatt til Noreg, kan ikkje me hjelpe deg. Men det kan revisjonsselskapet KPMG. På bloggen deira «Verdt å vite» har dei tolka både Trinc og Trag-dommen - òg Skatt Vest sine kritiske merknader til dommen, og har laga ei liste over «flere ting selskapene bør være klar over for å unngå skatteplikt til Norge».[6]


 

Transocean. Mangeårig korrupsjonsjegar og europaparlamentarikar Eva Joly har uttalt at Trinc og Trag-dommen representerer røyndomsfjerne løysingar frå førre hundreår. Ho har også vore svært kritisk til Transocean-dommen frå 2014 – noregshistorias største skattesak mot verdas største offshore riggselskap.[7] Tre skatterådgjevarar og tre Transocean-selskap var tiltalte for grovt skattesvik på sju milliardar kroner i samband med sal av riggar internt i det fleirnasjonale selskapet, medan skattemyndigheitene køyrte ei sivil sak parallelt. Økokrim ved statsadvokat Morten Eriksen tapte straffesaka på alle fem punkter i tingretten, og fekk frå fleire hald skarp kritikk for framferda overfor dei tiltalte. Tre av punkta vart likevel anka med følgjande grunngjeving:

Når skattyter lager kunstige konstruksjoner av skattemessige grunner, blir det vanskelig for retten å avgjøre om det faller innenfor loven eller ikke. Dette vil avhenge av om man legger til grunn kunstige formaliteter eller realiteter. Dette bør Høyesterett i siste instans ta standpunkt til.»[8]

Eitt døme på formalitetar versus realiteter i saka finn ein i spørsmålet om utbytte: Det norske Transocean-selskapet Transhav AS betalte utbytte til eit holdingselskap i Danmark, som så kunne sende utbyttet vidare til Cayman Islands tretten dagar seinare, for slik å unngå å betala kjeldeskatt til Norge. Spørsmålet var om denne mellomlandinga i Danmark gjorde at utbyttet med tanke på skatt stamma frå Danmark, og i tråd med ein nordisk skatteavtale var unnateke frå norsk kjeldeskatt.

Det avgjerande var korleis ein såg på holdingselskapet – var det berre ein kunstig og juridisk uhaldbar mellommann oppretta for å frakte utbytet til Cayman Islands, eller eit sjølvstendig holdingselskap som retten måtte respektera som rettssubjekt?

I den sivile saka vann skattemyndigheitene delvis fram med kravet om kjeldeskatt av 500 millioner kroner, men ikkje med kravet om tilleggs(straffe)skatt på 600 millionar kroner. Tingretten landa her på følgjande konklusjon: «Det hovedsakelige formålet med å bruke (holdingselskapet) som aksjeeier i Transhav, var etter rettens vurdering å unngå kildeskatt til Norge».[9]

Joly uttalte at det var «latterlig» at «tingretten tar de kunstige konstruksjonene på alvor», og at «argumentasjonen i dommen minner om en komedie»

I straffesaka kom tingretten derimot til at det var eit sjølvstendig holdingselskap og at transaksjonen var innanfor «vanlig konsernstyring». Dommarane uttrykte likevel tvil omkring avgjersla: «Det tyngste momentet som taler mot konklusjonen er at [holdingselskapets] selvstendighet var mer formell enn reell».

Joly uttalte at det var «latterlig» at «tingretten tar de kunstige konstruksjonene på alvor», og at «argumentasjonen i dommen minner om en komedie».[10] Ein av forsvararane i saka, Anders Brosveet, meinte derimot at framstillinga til Joly var «grovt ufullstendig og til dels uriktig».[11]

Ifølgje professor i selskapsrett ved UiO, Beate Sjåfjell, er saka først og fremst eit symptom på eit større problem, og den  «…illustrerer nasjonale myndigheters kapitulasjon i møte med multinasjonale konsernstrukturer og kompliserte kontraktsforhold over landegrensene. Problemet ligger i den grunnleggende rettslige infrastrukturen som bidrar til at det fremstår som rasjonelt å utnytte alle muligheter for å skape mest mulig (kortsiktig[TRH1] ) profitt».[12]


Polariserte meiningsunivers. Denne skildringa av kapitulasjon og politisk avmakt strekk seg langt attende. Skatteparadis vart sett som eit marginalt (rederi)fenomen på 1970-talet, men dette synet endra seg i takt med globalisering og finansmarknadsliberalisering utover på 80-talet. Erkjenninga av at ein stod ovanfor eit kollektivt problem som stilte krav til internasjonal samhandling, dannar bakteppet for fleire OECD-initiativ, mellom anna det ikkje særleg vellukka skatteparadisprosjektet som starta i 1996. Prosjektet gjekk i bølgedalar i takt med kva syn USA til ei kvar tid hadde, og blei sterkt vingeklippa i møte med ein «liberalistisk motstand som sammenfalt med skatteparadisenes økonomiske interesser».[13]

Skatteomgåings-verkty

Gjeldsmanipulasjon er ein metode for skatteomgåing motivert av ulike nasjonale selskapsskatteratar. Høg selskapsskatt gjer det attraktivt å finansiere selskap med gjeld sidan lånerenter kan nyttast til å redusere skattepliktig overskot. Ved å finansiere dotterselskap i høgskatteland med gjeld får fleirnasjonale selskap store gjeldsfrådrag i høgskatteland, medan dotterselskap i lågskatteland i større mon er finansiert av eigenkapital. Dotterselskapet i høgskatteland får då høgare gjeld og lågare skattbar profitt.

Manipulasjon av internfakturering er ein anna vanleg metode. Ca. 70 prosent av den totale handelen i verda går føre seg internt i konsern. Når kjøp og sal av ei vare eller teneste vert gjort internt i eit selskap er det ingen garanti for at prisnivået svarar til marknadsprisen. Fleirnasjonale selskap kan altså manipulere interne transaksjonar og slik flytte inntekt og kostnader over landegrenser.

Stiftelsar kan nyttast til å redusere skatt gjennom å skjule eigarskap. Eigarane låner bort kontrollen med eit selskap til ein anna aktør, medan dei eigentlege eigarane held fram med å nyte godt av selskapet, og berre vert skattepliktige etter ei formell overføring.[1]
Treaty shopping er å strukturere eit fleirnasjonalt selskap til dei mest fordelaktige skatteavtalane. Eit fleirnasjonalt selskap som er registrert i land A, som ikkje har ein skatteavtale med land B der selskapet skapar verdiar, kan registrere ein filial i land C som derimot har ein gunstig skatteavtale med land B. Det er utvikla ei rekkje reguleringar for å forsøke å stanse treaty shopping.

[1] NOU (2009) Skatteparadiser og utvikling – tilstand, analyse og tiltak. Norsk Offentlig Utredning. Oslo.

Men på eitt punkt – bankhemmeleghald – kom det eit gjennombrot med inngåinga av informasjonsutvekslingsavtalar med skatteparadisa. Informasjonsutvekslingsavtalane skaut fart etter eit G20-møte i 2009 med ein «internasjonal massesignering», og dette regimet er vidareført.[14] I Noreg var bankhemmeleghald i 2007 personifisert ved avsløringa av Oslo-ordførar Per Ditlev-Simonsen (H) si bortgjømte formue på den sveitsiske kontoen «tantene i Sveits». Ut frå ein årelang erfaring med (nasjonal)politisk avmakt og resignasjon, såg Finansdepartementet avtalane som ein suksess.[15]

Det gjorde ikkje det regjeringsnedsette Kapitalfluktutvalget som med eit u-landsperspektiv meinte at Utanriksdepartementet heller måtte arbeide for ein ny konvensjon utanfor OECD-programmet saman med «likesinnede land».[16] Tanken var å gå føre med eit godt døme, slik ein har gjort med klasevåpen- og minekonvensjonane. Morten Eriksen og Eva Joly var mellom dei som sat i utvalet som var leia av NHH-professor Guttorm Schelderup. Ifølgje masteroppgåva til Kristin Sævold, stipendiat ved Universitetet i Bergen, haldt dei seg på den eine sida til i ein «polarisert debatt mellom to meningsunivers», der informasjonsutvekslingsavtalane utgjorde «dreiningsaksen».[17] Avtalane blei kritisert på tre punkt: For det første verka dei ikkje etter sin hensikt; for det andre hjelpte dei lite for utviklingslanda; og for det tredje løyser dei ikkje dei strukturelle problema med skatteparadis.[18]

Så til det andre universet. Finansdepartementet avviste tanken om ein  konvensjon som «helt urealistisk».[19] NHO svarte mellom anna at «hensikten med utredningen har vært god», men var kritiske til både premiss og konklusjonar. Hardast kritikk kom frå skatterettsprofessor Fredrik Zimmer, som meinte utvalet si forståing var «så skjev og mangelfull at utredningen ikke er egnet som grunnlag for vurdering av omlegging av norsk skatte- og skatteavtalepolitikk».[20] Vidare illustrerer Zimmer avstanden mellom dei to «meiningsuniversa» med å peike på at det er «… slående at utvalget har stor tro på at initiativer fra Norge vil kunne føre til resultater som OECD hittil ikke har oppnådd ved sitt omfattende arbeid på området i over ti år».[21] Der Skattefluktutvalget ville tenkje utanfor OECD-boksen, åtvara Zimmer mot å tru at aleinegong ville føre nokon veg.

Resultatet av Kapitalfluktutvalets rapport etter høyringsrunden i 2009 er stadig «under behandling» på Finansdepartementet sine nettsider

Resultatet av Kapitalfluktutvalets rapport etter høyringsrunden i 2009 er stadig «under behandling» på Finansdepartementet sine nettsider.

Seks år seinare syner dei to meiningsuniversa seg i debatten om implikasjonane av Trinc- og Trag-dommen. I siste nummer av Tidsskrift for skatterett får Eriksen stryk av Zimmer for si framstilling. Zimmer meiner at Eriksen tek feil om jussen og skyt over mål når det gjeld konsekvensane av dommen.[22] I same nummer møter Eriksen også motstand frå advokat Petter Dragvold, som frikjenner Høgsterett – dei slo berre fast det som «har vore og er langvarig og sikker juss». Ifølgje Dragvold er det skattemyndigheitene som må kritiserast for ikkje å utnytte verktykassa, og eventuelt lovgjevarane for ikkje å skaffe fleire verkty.[23]

Eksisterande reglar må vere klare og føreseielege, og særleg viktig er det innan forretningslivet. Om gjeldande rett ikkje er i stand til å møte dagens utfordringar, treng vi ein kontinuerleg debatt om den, som nettopp involverer fleire enn domstolane – dei skal jo i utgangspunktet handheve dei reglane som eksisterer i dag. For ein er stadig ikkje i mål med internasjonal skattleggjing, noko tiltakspakken frå OECD frå oktober 2015 viser. Denne kjem vi tilbake til mot slutten.

Så langt har altså dei faglege debattane i Noreg kring skatteomgåing vore polarisert mellom to ulike meiningsunivers, førte av ein liten krins fagkyndige. Men korleis står det til med forskinga?

Svak fagleg satsing. Forskingssentra «Norwegian Center for Taxation» ved NHH og «Oslo Fiscal Studies» ved Økonomisk institutt ved UiO blei danna i 2012. I samband med opninga uttalte dåverande finansminister Sigbjørn Johnsen at han såg fram til ei «vesentlig styrking av det skatteøkonomiske fagfeltet i Norge (…) og viktig kunnskap som Finansdepartementet kan bruke i videreutviklingen av skattesystemet». Ein treng ikkje ha eit instrumentelt syn på akademia for å forstå kor viktig eit forskingsmiljø kan vere som premissleverandør og sparringpartner for styresmaktene.[24]

I skrivande stund eksisterer det ikkje eit forskingsmiljø innanfor skatterett ved UiO, ei heller UiB eller UiT

Noko tilsvarande juridisk forsking finst ikkje. I dag er det ingen tilsette professorar i skatterett ved dei tre universiteta i Norge som utdannar juristar, altså universiteta i Oslo, Bergen og Tromsø. Professor emeritus Fredrik Zimmer (UiO) gjekk av med pensjon i 2014. I skrivande stund eksisterer det ikkje eit forskingsmiljø innanfor skatterett ved UiO, ei heller UiB eller UiT. Fagansvarleg for emner i skatterett ved UiB er samstundes partner i PwC.

I eit intervju med Universitas i 2014 forklarte UiO-dekan Hans Petter Graver rekrutteringsproblematikken med uheldige prioriteringar frå departementshold og Forskningsrådet, og uttrykte uro over situasjonen.[25]

Utviklinga av eit rettsområde av stor samfunnsvekt er altså overlate til ei rekkje private selskap som ikkje er vonde skapningar, men som ikkje har nokon grunn til å bruke sine ressursar på å kjempe mot skatteomgåingar. Dei blir jo betalt, og kan betale dei beste hovuda, for å redusere skattebetalingane til privatklientar.

Det var nett dette problemet Skattefluktutvalget peika på i 2009 då dei foreslo eit nasjonalt kompetansesenter som skulle skaffe Noreg spisskompetanse innan internasjonale skattespørsmål, internprising, skatteparadis og kapitalflukt, og som skulle få sterke koplingar mot Skatteetaten, Økokrim, Finansdepartementet, Justisdepartementet og Utanriksdepartementet:

«Utvalget har påpekt at det er underinvestert i kompetanse fra samfunnets side knyttet til internprising og internasjonale skattekonstruksjoner for å unngå å betale skatt. Et generelt problem for alle land, men utviklingslandene spesielt, er at kompetansen knyttet til skatteunndragelsesteknikker og internprising primært finnes i den private sfæren. Offentlig sektor, inkludert universitets- og høyskolemiljøene, har svake incitamenter til å utvikle slik kompetanse, dels fordi de økonomiske incitamentene ikke er tilsvarende sterke, og dels fordi denne typen kompetanse ikke i like stor grad er samlet på samme sted i offentlig sektor.»

Insentiva gjer altså at kompetansen innanfor skatteomgåing ligg hos dei private selskapa. I motsetnad til populære kommentarfeltsdebattar om trygdesvik og kritikkverdig personleg (skatte)moral, har ein her å gjere med eit lang større, strukturelt problem, der det særleg er ei lita gruppe med fire store revisjonsselskap som har hatt fått mykje merksemd.

Dei fire store revisjonsselskapa. Etter ei lang historie med samanslåingar og konkursar innan internasjonale revisjonsbyrå, står fire store selskap attende. Desse fire  dominerer den internasjonale marknaden for skatteplanlegging og revisjon.

Skatteplanlegging og revisjon går godt saman. Revisorar kan nytte sin kunnskap om skatt og klienten sitt selskap til å identifisere potensielle område for skattereduksjon. Dersom ein oppdagar at ein klient sine system kan betrast, til dømes ved redusert skatteyting, kan ein selje nye tenester. Store internasjonale revisjonsselskap kan jamvel tilby skattetenestar som krevjar koordinasjon over fleire land, noko mindre konkurrentar, som advokatbyrå og lokale revisorar, ikkje kan by på.[26] Fleirnasjonale revisjonsselskap er altså i posisjon til å tilby skatteplanlegging som krev koordinasjon over fleire land. Difor er Dei fire store viktige tenesteytarar for fleirnasjonale selskap som ynskjer å redusere eiga skatteyting.[27] 

For alle fire selskap har konsulentverksemd, som skatteplanlegging er ein del av, vokse mykje raskare enn revisjonsbusinessen i dei seinare år.[28] Det er ikkje rart, då profittmarginen gjerne er tre gongar så høg.[29]


 

Dei fire store

Dei fire store (etter storleik: PricewaterhouseCoopers (PwC), Deloitte, EY og KPMG) har ein samla omsetnad på nær 1000 milliardar kroner, 2800 kontor og 700 000 tilsette. Alle fire selskap driv business i over 150 land og tilbyr eit spektrum av tenester som inkluderer revisjon, skatteplanlegging, juridisk assistanse samt konsulenttenester. Ingen av Dei fire store fungerer som eit einskild selskap, men er snarare strukturert som eit nettverk av firma som vert eigd og drive uavhengig av kvarandre, med felles kvalitetsstandard og merkevare.

Skatteplanlegging i gråsoner. I sine eigne rapportar legg Dei fire store vekt på strenge reglar som set grenser for kva tenester dei kan by sine kundar. Men sjølv om ordinær skatteplanlegging er heilt lovleg har vi solide døme på at Dei fire store gjennom slike tenester har bevegd seg inn i gråsoner og i verste fall inn i ulovleg verksemd.

Deloitte spelte til dømes ei nøkkelrolle i å setje Enron, den amerikanske energiganten som kollapsa i 2001, i stand til å drive massiv skatteomgåing. Enron betalte ingen selskapsskatt i USA frå 1996 til 1999, og hadde 440 dotterselskap registrert på Cayman Islands.[30] PwC har innrømt at dei har assistert ulovleg skatteunndraging etter det vart oppdaga at dei hadde tilbydd skatteplanlegging som reduserte skatteinngangen til den britiske staten med over 100 millionar kroner.

International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) kunne nyleg avsløre at telekommunikasjonsselskapet 3 har manipulert forretningsstrukturen for å minimere skattebetalingar gjennom eit nettverk av dotterselskap. Selskapet er mellom anna ein stor offentleg leverandør i Danmark og hadde frå 2011 til 2014 monopol på å levere bandbredde til den danske staten. I 2013 betalte ikkje konsernet selskapsskatt i Danmark, då overskotet vart overført til skatteparadis som Barbados etter oppskrift frå revisoren PwC.[31] Ei masteroppgåve ved NHH fann også ut at selskap basert i Noreg som nyttar Dei fire store som revisor har lågare skattenivå enn verksemder som nyttar andre revisjonsselskap, noko som i seg sjølv ikkje treng bety skatteomgåing, men gjev god grunn til vidare undersøkingar (Breivik 2013).[32]

Dei fire store har også vore skulda for å bidra til skatteomgåing i utviklingsland. SABMiller var fram til eit nyleg oppkjøp verdas andre største bryggeriselskap, og hadde 65 dotterselskap i jurisdiksjonar som ofte vert rekna som skatteparadis. I 2011 tok PwC imot 170 millionar kroner frå selskapet, av desse 25 millionar for skatteplanlegging.[33] Ein rapport av Action Aid (2010) hevdar at SABMillar unngjekk 165 millionar dollar i skatt i India og Ghana gjennom bruk av komplekse finansielle transaksjonar, internfakturering og skatteparadis.

Revisjonsselskapa har vidare eit sterkt nærvær i land og område som gjerne vert definerte som skatteparadis. Då OECD i 1998 identifiserte statar som tilbydde uakseptable skattepraksisar, hadde KPMG til dømes kontor i minst 30 av totalt 35 av desse. [34] Ein nyare rapport ført i pennen av Tax Justice Network fann ut at av 45 jurisdiksjonar definert som skatteparadis, er KPMG aktive i 41, Deloitte i 33 medan EY og PwC er aktive i 38.[35]


 

Sjølvstendige politiske aktørar. Norske og utanlandske skattemyndigheiter skal ikkje berre regulere selskap med store ressursar, men også politiske aktørar. Dei fire store driv lobbyisme både med omsyn til eigne kommersielle interesser og på vegne av klientar. Det har mellom anna blitt dokumentert at Dei fire store lobbar for lover og reguleringar som reduserer gjennomsiktigheit og mot lovgjevnad som freistar å gjere slutt på bankhemmeleghald i USA og Storbritannia.[36]

Ein ny forskingsartikkel frå Chr. Michelsen Institutt syner korleis Dei fire store også arbeider for å uthole momslovgjevnad i utviklingsland

Ein ny forskingsartikkel frå Chr. Michelsen Institutt syner korleis Dei fire store også arbeider for å uthole momslovgjevnad i utviklingsland. Tanzania freista i 2014 å reparere ein momslovgjevnad som var prega av unntaksordningar. Artikkelen syner korleis eit reformframlegg til ei fungerande momsordning møtte sterk motstand frå private interessegrupper som hyra inn profesjonelle skatterådgjevarar frå Dei fire store til å drive lobbyisme. Utfallet er at den nye momslova vart om lag like uthola og sårbar for press frå private interesser som den gamle.[37]

Sjølv om litteraturen på skattelobbyisme i utviklingsland er skral, så er det enkelt å sjå at den inngår som ein del av forretningsmodellen til Dei fire store i ei rekke afrikanske land: Deloitte og KPMG reklamerer for skattelobbyisme som ei teneste for olje- og gasselskap i Aust-Afrika.[38] PwC nyttar samstundes lobbyerfaring som eit salspunkt til kundar i naturressursutvinning i Uganda og Ghana, og skryt ope av å ha drive lobbyisme for unntak i skattelovgjevnaden i Sør-Afrika.[39]


 

Interessekonfliktar. Konsentrasjonen i revisjonsmarknaden saman med ein kombinasjon av omfattande konsulent- og skatteplanleggingsverksemd er også kjelde til mogelege interessekonfliktar. I tillegg til private konsern har Dei fire store nasjonale styresmakter, fleirnasjonale organisasjonar og internasjonale institusjonar som sine kundar.

Eit døme: PwC medforfatta ein rapport med Europakommisjonen i 2011 som gjorde anbefalingar til korleis ein kan redusere skatteomgåing i utviklingsland. Kritikarar hevda at rapporten tente interessene til PwC sine private kundar, fordi den oversåg behovet for å takle skatteunngåing utført av fleirnasjonale selskap. Ifølgje sivilsamfunnsorganisasjonen Eurodad, er det vanskeleg å tru at PwC vil setje interessene til utviklingsland føre eigne klientar i næringslivet.[40]

Eit selskap som ofte har vorte skulda for å leggje til rette for skatteomgåing i næringslivet forfattar altså rapportar om skattebetaling og skattepolitikk i alle land som vert publisert av Verdsbanken

PwC bidreg også med ein underrapport til Verdsbanken sin årlege Doing Business-rapport.[41] Rapporten skildrar skattehøve i utviklingsland og industriland, og gir spesifikke råd om skattereform. Eit selskap som ofte har vorte skulda for å leggje til rette for skatteomgåing i næringslivet forfattar altså rapportar om skattebetaling og skattepolitikk i alle land som vert publisert av Verdsbanken. Medlemmar av Dei fire store skriv også rapportar gitt ut av utviklingsbankar, og tek del i ei rekke høgnivå forum for utviklingspolitikk.

Det gir sjølvsagt ikkje grunn til å tru at tilsette i selskapa ikkje vil vere genuint opptekne av å gjere upartisk konsulentarbeid innan problemstillingar knytt til skatteomgåing eller økonomisk kriminalitet. Men sett utanifrå reiser dette store problemstillingar knytt til uavhengigheit, lojalitet og habilitet.

Økokrim AS. Det er ikkje berre universiteta som slit med rekruttering - det gjer også dei som skal etterforske og handheve reglane. Særleg gjeld det Økokrim, som rett nok etterforskar økonomisk kriminalitet, men utfordringane deira inngår i den større problematikken rundt «nasjonale myndigheiters kapitulasjon» i møte med skatteomgåing og skatteunndraging i det fleirnasjonale næringslivet. 

Dei fire store revisjonsselskapa og nokre andre advokatfirma har bygd opp eigne etterforskingsavdelingar, og sikra seg fleire av Økokrim sine nøkkelpersonar.[42] Selskapa blir så hyra inn  av klientar for å utføre interne granskingar.

Då leiinga i det statseide Kongsberg Gruppen, fatta mistanke om korrupsjon i forbindelse med leveransar i 2012, varsla dei PwC og ikkje Økokrim. PwC har ikkje verktya for å hente ut informasjon frå skatteparadis, og fann ikkje noko straffbart.

I 2014 gjekk Økokrim til aksjon av eige initiativ – to år seinare enn dei kunne ha starta etterforskinga. «Vanligvis er det jo politiet som driver etterforskning, påtalemyndigheten som driver tiltale, og domstolen som dømmer. En del av granskerne tar alle tre roller samtidig. Det er ikke bare uheldig, det burde også være straffbart», uttalte korrupsjonsforskar ved BI Peter Gottschalk til Klassekampen.[43]

Skyvedørsmekanismar gjer også at styresmaktene slit med å hyre inn ekstern advokatbistand i større saker som følgje av habilitets- og lojalitetsutfordringar. I Transocean-saka bidrog dei store vanskane med å skaffe advokatbistand til at Økokrim droppa ein tiltale for å unngå brot på habilitetsreglane. Statsadvokat Morten Eriksen kalla det ein «absurd situasjon», og hinta til Dagens Næringsliv at situasjonen må skuldast krav om indre samhald blant advokatar som gjorde at dei ikkje ville hjelpe Økokrim. I same sak svarar KPMG at firmaet er eit av «Norges fremste fagmiljøer i skatterettslige spørsmål», og at det av omsyn til private klientar ikkje ville vere aktuelt for dei å hjelpe Økokrim.[44]

For 2016 er det føreslått eit reelt kutt på 10 millioner kroner i budsjettet til Økokrim, noko som fører til færre saker, utsetjingar og tilsetjingstopp. Problemet vert igjen strukturelt: «Hvis bekjempelsen av skattelovbrudd svekkes over tid, kan også skattemoralen og tilliten i samfunnet svekkes», som Økokrim-sjef Trond Eirik Schea seier det.[45]

Omfang

Ifølgje OECD har skatteomgåing særleg alvorlege konsekvensar i fattige delar av verda, fordi dei i langt større mon er avhengig av skatteinntekter frå fleirnasjonale selskap.[1] Ein ny rapport frå Global Financial Integrity (GFI) estimerer til dømes at manipulasjon av internfakturering aleine kosta utviklingsland 44 629 milliardar kroner mellom 2003 og 2012. Det svarar til om lag fire prosent av storleiken på den samla økonomien i same tidsperiode. For kvar krone bistand i 2012, forsvann slik åtte kroner ut igjen.[2] GFI sine tal latar til å vere rimeleg konsistente med fleire eldre utrekningar.[3] 
Når det gjeld Norge, tyder dei  beste estimata på at fleirnasjonale selskap nyttar manipulasjon av internfakturering for å redusere skattegrunnlaget sitt i Noreg med over ein tredjedel, noko som svarar til omlag 7,5 milliardar kronar i tapte statsinntekter kvart år.[4]
OECD sine «konservative» estimat er at 100 og 240 milliardar dollar årleg forsvinn ut av nasjonale jurisdiksjonar. 

[1] OECD (2015) Reforms to the international tax system for curbing avoidance by multinational enterprises. Paris, OECD.

[2] Kar, D. og J. Spanjers (2014) Illicit Financial Flows from Developing Countries: 2003-2012. Washington DC, Global Financial Integrity.

Reuters (2008) Interview with Jeffrey Owens (Director of the Centre for Tax Policy Administration at the OECD). 28. november 2008.

[3] S. Claessens og D. Naude (1993) Recent estimates of capital flight. Policy research working paper. Verdsbanken, Washington DC.

[4] Møen, J. og J.B. Tropina (2012) Overskuddsflytting inn eller ut av Norge? SKJULT, Tax Justice Network og Changemaker: 58-61.

Balsvik. R., S. Jensen, J. Møen og J. Tropina (2009) Kunnskapsstatus for hva økonomisk forskning har avdekket om flernasjonale selskapers internprising i Norge. Bergen, Samfunns og næringslivsforsking AS.

OECD kjem på bana igjen. I oktober 2015 lanserte OECD det generalsekretær Angel Gurría kallar dei mest omfattande endringane i internasjonal skattlegging som nokon sinne er lagt fram. Reformpakken inneheld 15 tiltak og avsluttar det såkalla BEPS-prosjektet som blei starta i 2013, der også ei rekke utviklingsland vart invitert med.[46] Dette har vorte hylla som den første seriøse innsatsen i kampen mot skatteomgåing. Ein av dei største endringane krev at fleirnasjonale selskap må plikte seg til å gi relevante skattemyndigheiter ei oversikt over resultat i alle land dei operer i, inkludert inntekt, profitt og tal på tilsette. Dette vil for fyrste gong gi skatteadministrasjonar eit globalt oversyn over operasjonane til fleirnasjonale selskap. Skattleggjing av immaterielle rettigheiter og digital handel er også med, noko som er særs utfordrande.

Men det mange håpte skulle bli obligatoriske reglar, har som følgje av hard motstand frå enkelte medlemsland i mange tilfelle blitt til uforpliktande anbefalingar. Til dømes har reglar for skattefrådrag på rentebetalingar, designa for å hindre skatteminimerande gjeldsmanipulasjon på tvers av landegrenser, blitt ei oppmoding som landa fritt kan velje om dei vil innføre. Tax Justice Network peiker òg på at det manglar ein heilskapleg tanke bak forslaga, samt at utviklingslanda ikkje har fått nokon påverknad på tiltaka.

Eit grunnleggjande problem er at jurisdiksjonar med ry for å leggje til rette for skatteomgåing ikkje berre eksisterer i bananrepublikkar og på stillehavsøyar, men også er godt representerte i OECD. Ei rekke jurisdiksjonar i EU er etter mange definisjonar sjølv skatteparadis, og yter sterk motstand mot tiltak som legg band på eigen lovgjevnad.

All den tid Oljefondet har 145 milliardar kroner i skatteparadis i dag, kan ein tenkje seg å gjere det same på dette feltet?

Afrikanske folkevalte tok i EU-parlamentet nyleg til orde for at rike land bør fokusera på å reformere eigne jurisdiksjonar som har svært lågt skattenivå og sterkt hemmeleghald av finansielle opplysningar.[47] Luxembourg let til dømes fleirnasjonale selskap betale svært låg skatt under dekke av hemmelighaldne skatteavtalar. Ein lekkasje publisert av International Consortium for Investigative Journalism (ICIJ) offentleggjorde 54 slike avtalar, i hovudsak designa av Dei fire store, som vart nytta til å redusere skatt for selskap registrert i Luxembourg. [48] Irland og Nederland vert også ofte skulda for å vere skatteparadis.

Utfordringen med grenseoverskridande problem og varierande innsats blant nasjonalstatane har mykje til felles med klimaproblema. OECD møter stadig ei rekkje utfordringar, og treng felles løft. Noreg må sjølvsagt støtte opp om arbeidet, men bør ikkje stanse der. Kapitalfluktutvalet møtte motstand, men klarte å vise at det er mogeleg å utvide det politiske handlingsrommet i møte med politisk avmakt. Tidlegare i vår vedtok Stortinget å gjere Oljefondet til eit klimapolitisk reiskap ved å trekkje fondet ut av kolselskap. All den tid Oljefondet har 145 milliardar kroner i skatteparadis i dag, kan ein tenkje seg å gjere det same på dette feltet?[49] Det vil ikkje vere åleinegang og brot med OECD, men snarare å gå framføre fordi ein kan og sjølv om andre nølar.

Stortinget vedtok også i sommar å innføre eit offentlig eigarregister, slik at utanlandske eigarar på Oslo børs ikkje lenger skal kunne halde seg skjult bak bankar og meklarhus. Også her går diskusjonen mellom anna på om Norge bør gå lenger enn resten og innføre særreglar.

Skatteomgåing er også ei overgripande utfordring med konsekvensar for alt frå global ulikskap[50] til heimlege debattar om nivået på skattar og moms – det er jo me andre som må kompensera for skatteomgåinga til dei fleirnasjonale selskapa. Derfor trengs ein kontinuerleg debatt om desse spørsmåla, som ikkje berre går føre i skyttargravene. Eit viktig steg er uavhengige forskingsmiljø ved universiteta. Utan ein gong relevant og uavhengig akademisk ekspertise kan ikkje det norske reguleringsapparatet halde tritt med ei ekstremt profitabel verksemd som ofte byggjer på å krysse inn i juridiske gråsoner.

Artikkelen er henta frå Røyst #4. Røyst er ein av samarbeidspartnarane i Morgenbladet sin tidsskriftportal. Sjå meir frå over 30 norske tidsskrift i PORTALEN.


[1] «Internasjonal skatteplanlegging og interntransaksjoner i konsern - refleksjoner rundt Trinc og Trag-dommen» i Tidsskrift for skatterett 0½015. s. 36

[2] «Organisasjonen for økonomisk samarbeid og utvikling». Organisasjonen har 34 medlemsland, hovudsakleg vestlige industrinasjonar.

[3] Dommen kan lesast på lovdata.no, referanse: Rt-1997-1646

[4] Det blei mellom anna vist til den ulovfesta læra om gjennomskjering, som på nærare vilkår gjev adgang til å «skjere gjennom» skatteplanlegging som er meir formell enn reell.

[5] Eriksen 2015 i Tfs s. 66

[7] Dommen kan lesast på lovdata.no, referanse: TOSLO-2011-104857-4

[8] «Økokrim anker deler av Transocean-saken», DN, 16. juli 2014

[9] Dom i Oslo tingrett 26.06.2014 s. 80

[10] DN, 14. juli 2014.

[11] DN 22. juli 2014.

[12] DN, 31. juli 2014 «Symptomet Transocean»

[13] Sævold (2013) s. 87

[14] Avtalane er ein sentral del av «Det nordiske prosjektet mot skatteparadis», som ein kan følge på regjeringen.no

[15] Se Sævold (2013).

[16] NOU 2009: 19 «Skatteparadis og utvikling»

[17] Se Sævold 2013 s. 104

[18] Sævold 2013 med henvisingar til Zimmer.

[19] Høringsuttalelse til NOU 2009: 19 fra Finansdepartementet 23. november 2009 s. 13

[20] Høringsuttalelse til NOU 2009: 19 fra Fredrik Zimmer, Institutt for offentlig rett

[21] Ibid. Se også Zimmer i Tidsskrift for lov og rett 04/2011 «Skatteparadis – noen skatterettslige problemstillinger» på s. 237: «Det kan hevdes at nettet av bilaterale informasjonsutvekslingsavtaler, som er i ferd med å vokse fram, langt på vei vil ivareta de samme formålene…».

[22] «Om Trinc/Trag, tapping av skattefundamenter og Morten Eriksen», i Tidsskrift for skatterett 03/2015 s. 264-269

[23] «Skattemyndighetene har nok verktøy i verktøykassa», i Tidsskrift for skatterett 03/2015 s. 270-279

[24] Ikkje minst har den sitjande regjeringa møtt motbør frå skattesenteret ved NHH i debatten om formuesskatt.

[25] Universitas, 21. mai 2014

[26] Maydew, E.L. og D.A. Shackelford (2005) The Changing Role of Auditors in Corporate Tax Planning. NBER Working Paper 11504. Cambridge, National Bureau of Economic Research.

[27] Murphy, R. (2012) The Big 4, tax havens and accountancies. Norfolk, Tax Research UK.

[28] Economist (2012) The Big Four accounting firms – Shape shifter. Economist. London.

[29] Economist (1998) Accountant, Consult Thyself. Economist. London.

[30] TJN of Changemaker (2012) SKULT, Tax Justice Network og Changemaker.

[31] Hansen, J. (2015) Teleselskab i skattely havde eneret til at levere til staten i tre år. Politiken

[32] Breivik, I. (2013) Val av revisor og effekt på klientselskapets skattebelastning. Master. Bergen, Noregs Handelshøgskule.

[33] Sikka and Wilmott 2013

[34] TJN of Changemaker (2012) SKULT, Tax Justice Network og Changemaker.

[35] TJN (2007) Closing the floodgates: Collecting Tax to Pay for Development. London, Tax Justice Network.

[36] Porter, T. (2003) Private authority, technical authority and the globalization of accountability standards. Business and politics 7(3): 1469-1569.

[37] http://www.cmi.no/publications/file/5593-shaping-the-tax-agenda-public-engagement.pdf

[38] Deloitte (2012) Deloitte in Africa – Focused on you. Deloitte.

KPMG (2014) Tax. KPMG EAST AFRICA

[39] PwC (2010a) Mining tax services in Africa. PricewaterhouseCoopers.

PwC (2010b) Oil and Gas Tax Services in Africa. PricewaterhouseCoopers.

[40] Goodall, A. (2011) Tax and development: PwC and EC officials defend transfer pricing report. Tax Journal.

[41] PwC og Verdsbanken (2015) Doing Business: Paying Taxes. Washington, PricewaterhouseCoopers og Verdsbanken.

[42] I høst gjekk assisterande Økokrim-sjef Thomas Skjelbred etter 12 år over til granskingsavdelinga i advokatfirmaet Wiersholm. Leiaren for korrupsjons- og bedrageriavdelingen i Økokrim, Arnt Angell, gjekk i fjor over til å bli partner og leiar for granskingsavdelinga i Deloitte. Då hadde han arbeidd i Økokrim siden 1995. Elisabeth Roscher var førstestatsadvokat i Økokrim før ho gjekk over til å lede granskingsavdelingen i Ernst & Young (EY) i 2011.

[43] «Overtar politiets arbeid», Klassekampen, 1. mars 2014

[44] Dagens Næringsliv, 17. juli 2014

[45] Klassekampen 14. oktober 2015

[46] BEPS står for «Base Erosion and Profit Shifting».

[47] U4 Anti-Corruption Resource Centre (2015) The European Commisssion pledges to do more to tackle corruption. Blogginnlegg.

[48] Hansen, J. (2015) Teleselskab i skattely havde eneret til at levere til staten i tre år. Politiken

[49] DN 23. mars 2015, «145 milliarder i skatteparadiser»

[50] Tidlegare finansminister i Colombia José Antonio Ocampo og tidlegare spesialutsending for FN Magdalena Sepúlveda Carmona tok nyleg til orde for at FN må gripe inn. The Guardian, 30. september 2015, «Tax avoidance by corporations is out of control. The United Nations must step in».

 
Du har nå lest en gratis smakebit fra Morgenbladet. Vil du ha mer godt lesestoff? Akkurat nå er det opptil 50 prosent rabatt. Bli abonnent
Annonse

Mer fra Portalen

TDNFDet er sosiale forskjeller i tilgangen til spesialisthelsetjenester i Norge. 

MONTAGES: Uprofesjonell vurdering av Tuva Novotnys Blindsone.

ARGUMENTOppdagelsen av honningbienes imponerende luktesans har inspirert forskere.

PAN: Som mange sivilisasjoner før oss er vi i ferd med å rulle nedover en hullete trapp.

SYN OG SEGN– Eg hadde noko eg måtte seia, det kjendest som ei plikt, seier Jon Fosse.