Annonse
00:00 - 12. oktober 2018

Sinte tilbakeblikk

Sjølvbiografien til den amerikansk-jødiske kunstnaren R.B. Kitaj gjev eit bilete av kor dårleg stemning det kan bli mellom kunstnar og kritikarar.

R.B. Kitaj, «The Killer-Critic assassinated by his Widower, Even», 1997. Verket var det fyrste Kitaj stilte ut etter «Tate-krigen», og viser kunstnaren ta blodig hemn på kritikarane han meiner tok livet av kona. Kanskje det einaste biletet i kunsthistoria som kombinerer Duchamp-parafrasering med kritikk av britisk tabloidpresse. R.B. Kitaj, The Killer-Critic Assassinated by His Widower, Even, 1997 © Astrup Fearnley Samlingen. Foto: Thomas Widerberg
Annonse

Anmeldelse

R.B. Kitaj

Confessions of an Old Jewish Painter

384 sider

Schirmer Mosel

Ein skal aldri svare kritikarane sine, er det ikkje så? Det er ein gentleman’s agreement det ofte vert referert til, gjerne i samband med at han vert broten, noko som sjølvsagt skjer ganske hyppig. Forfattar Kristine Næss skreiv i haust eit motsvar til Klassekampens kritikar Eivind Myklebust, for det ho opplevde som ein lite raus melding av hennar roman Mens jeg husker det. Seinast i førre veke tok Simen Tveitereid til motmæle mot Morgenbladets kritikar Bernhard Ellefsen, for ei oppfatta feillesing av si bok Et fritt liv, og såpass toler Ellefsen sikkert: Han gjekk sjølv ut mot kritikarkollega Atle Christensen for ei lite velvillig lesing av si eiga bok tidlegare i år.

Sjølvbiografien til den amerikanske målaren R.B. Kitaj, Confessions of an Old Jewish Painter, er ein del av same antagonistiske tradisjon, på omtrent same måte som ditt lokale musikkorps er ein del av same tradisjon som Berlinfilharmonikarne. Boka kom ut i fjor – ti år etter at kunstnaren tok livet sitt – og er det (forhåpentlegvis) siste kapitlet i den giftigaste kritikarstrida på denne sida av Stravinskijs «Vårofferet» (som enda i nevekamp under urframføringa). Det er ei historie utan særleg moral – men som det kanskje likevel er mogleg å lære noko av.

Tate-krigen. Det byrja slik: I 1994 opna den første store, retrospektive utstillinga med R.B. Kitaj sine arbeid på Tate Modern i London. Den då 62 år gamle kunstnaren hadde budd i Storbritannia brorparten av livet, og var ikkje berre ein del av den såkalla Londonskulen innan moderne, figurativt maleri, saman med kunstnarar som David Hockney og Francis Bacon – han var opphavsmannen til omgrepet. Tate-utstillinga skulle vere siste penselstrøket på det som etter alle målestokkar hadde vore ei enormt suksessrik kunstnarisk karriere.

Slik gjekk det ikkje. I det Kitaj sjølv gav namnet «Tate-krigen», vart utstillinga slakta av eit nær samla britisk kritikarkorps. Kitaj vart omtalt som ein egoist, ein innbilsk og oppblåst pseudointellektuell som no var avslørt ein gong for alle. Og der andre, meir lakoniske kolleger ville latt det heile fare – i eit brev om konflikta skreiv Lucien Freud, «kva ventar du frå ein gris anna enn eit grynt?» – gjekk Kitaj inn i eit altoppslukande raseri over det han såg på som ein ikkje berre urettferdig, men umenneskeleg behandling av eigen person. Det gjekk så langt at han utan omsvøyp gav pressa skulda for konas tidlege død, og til slutt forlét England for godt, etter 40 år.

Shakespearesk. Soga om R.B. Kitaj har klart shakespearske trekk. Å lese Confessions of an Old Jewish Painter er faktisk stundom som å lese sjølvbiografien til Shylock frå Kjøpmannen i Venedig, ikkje minst fordi Kitaj går langt i å leggje skulda for sine sorger på antisemittismens dørmatte. Men der den venetianske pengeutlånaren møtte sine motstandarar med den mest poengterte avkledinga av jødehat i vestleg litteraturhistorie – «Hath not a Jew eyes? If you prick us, do we not bleed?» – endar Kitajs skrift ofte som ein repetitiv straum av bitter sjølvmedlidenheit, på sitt verste nærare Trump enn Shakespeare. Dette heng sjølvsagt saman med at boka er basert på etterlatne notat og ikkje eit ferdig omarbeida manuskript, men det ville kravd ein svært målretta redaktør for å jamne ut språkføringa til ein som ikkje går av vegen for å samanlikne seg sjølv med Alfred Dreyfus, kritikarane sine med Adolf Hitler og konflikta dei imellom med andre verdskrigen.

R.B. Kitaj (1933-2007)

Amerikansk-jødisk kunstnar. 

Budde store deler av livet sitt i Storbritannia, og var ein del av den såkalla Londonskulen for moderne, figurativt maleri.

Bileta hans tek gjerne utgangspunkt i litterære eller historiske førelegg, omarbeida til komplekse, collageaktige tablå.

Og det var nettopp dette som var noko av problemet i 1994 også: det sviktande nivået på Kitajs prosa. Noko av det som hausta mest kritikk ved Tate-utstillinga, var kunstnarens utførlege tolkingar av eigne verk, som vart brukt som veggtekstar og i formidlingsmateriell. Kritikarane greidde ikkje sjå kunsten for berre ord. Det var synd, for som også Confessions viser, er ikkje R.B. Kitaj den beste tolkaren av R.B. Kitaj. 

Alt dette munnar ikkje ut i ei formaning om at kritikarar må vere medvitne om eiga makt, eller at kunstnarar må slutte å ta seg sjølv så frykteleg seriøst. (Begge deler er litt sant, men også litt for enkelt). Nei, dette er ei forteljing om det verste frå begge verdnar. Om noko, viser ho oss at av og til må kunstnarar late kunsten snakke for seg sjølv – og kritikarar må vite å lytte.

Annonse