Annonse

Annonse

20:00 - 01. september 2016

Lite skrik og mykje ull

Strålande opnar Sauebondens liv opp eit landskap som turisten ikkje ser: Den naturen som mennesket formar og lever av. 

Sjølbiografisk: James Rebanks er sauebonde i Lake District i England, med Sauebondens liv har han skrive ei danningsreise på bygda sin premiss. ⇥⇥Foto: Christopher Nunn

Anmeldelse

James Rebanks

Sauebondens liv

300 sider Forlaget Press 2016

Viss du kjenner bondementalitet gjennom Arne Garborgs Bondestudentar, Daniel Brauts vanskeleg kamp for å klara seg i byen, og skuldkjensla han har av å ha svikta farsgarden, då skal du lesa En sauebondes liv. Knut Hamsuns Markens Grøde kan du for så vidt bla i, men ho plasserer mennesket for einsamt på jorda, og manglar orienteringa mot generasjonsarven som ligg i eit gardsbruk. Tarjei & Halldis Moren Vesaas kan du også konferera, og Olav H. Hauge, men ingen av dei likte å arbeida på gardane sine, ikkje eigentleg.

Sauebondens liv av James Rebanks er ein stille lovsong til det å foredla eit landskap og ein saueflokk, til det å svinga med i årstidene og det ulike arbeidet som sesongane krev, til det å kobla seg på kva generasjonane gjorde før deg, og vita du er berre ein etappe, garden og framhaldet er viktigare enn deg.

 

Nordvest-England. James Rebanks er sauebonde i Lake District i England, nord for Liverpool, nord for Blackpool, og med irskesjøen i vest. Søker du på namnet, leier Google deg til turistopplegg her og eit naturreservat der. Dei nakne fjella og sjøane ser forlokkande ut. Men anar eigentleg turistane korleis landskapet er forma av menneskehender og av beitande sauer, spør Rebank seg. Han er likevel ikkje ein klassisk turisthatande bonde tvers gjennom, men arbeider deltid for Unesco med å gje råd om korleis lokalssamfunn kan ta imot besøkande frå byane, utan å mista seg sjølve.

 

Bondens blikk. Sauebondens liv. Fortellinger fra den engelske landsbygda er oppdelt etter dei fire årstidene, men boka er ikkje berre ein studie av årsrytmen i sauehaldet, ho er også ein sjølvbiografi, ja, ei danningsreise på bygda sin premiss.

Ho begynner i ei fortviling over at mykje av den klassiske litteraturen og det britiske skulesystemet ikkje har sett bygdelandskapet slik ein bonde ser det – med utfordringane som ligg der, for så vidt også farane og slitet, men djupast sett verdien som arbeidet med det har. Slik sett er Sauebondens liv ein kritikk av middelklasseverdiar og akademisk tenkjing om naturens idyll: «Sauebønder er ikkje dumme i hodet. Vi er bare på et annet spor.»

Ein stille lovsong til det å foredla eit landskap og ein saueflokk.

Ned frå fjellskrentane. Overraskande nok – for dei mange i Norge som snart skal i gang med haustritualet framfor noko, å få sauene ned frå fjellbeita – er det sauesanking Rebanks startar sommarskildringa med. Han skildrar ømt korleis dei imponerande dresserte hundane får med seg sauedottane ned frå fjellskrentane. Dei skal klyppast. Ulla er ikkje særleg mykje verdt, men det er velveret og helsa til sauene dette arbeidet handlar om, i den verste sommarheten. Den eigentlege sauesankinga skjer om hausten i Lake District, som i Norge, og sauene til Rebanks blir stilt ut på auksjon, og selt anten til å bli nye stamfedre – og -mødre – eller til fôring på gras i låglende, såkalla overskotsdyr. Den einaste forskjønninga eg synest å leggja merke til, er denne, at vi får høyra så mykje meir om dyra Rebanks vinn premiar med, enn dei han sender i frå seg, og som blir til slakt.

Er ikkje kjøtproduksjon eit klimaproblem? Eg trur Rebanks ville sett på deg med djupe augo frå kanskje fem tusen år med sauedrift og lurt på kva bykjerne du eigentleg er fanga i, om du spurde slik. Er reisinga di med fly så viktig at du kan avstå heilt frå kjøt, trur eg han ville svart.

 

Til Oxford. Men i det du trur at du veit kva du kan venta deg også i den siste halvparten, gjer Rebanks eit overrumplande og faktisk spennande grep. Eg-personen (som vi ikkje treng bruka mykje krefter på å skilja frå bonden og familiefaren Rebanks) drar til Oxford for å studera. Han, som ikkje kunne skunda seg fort nok ut av ungdomsskulen! På grunn av konfliktar med faren er det han drar, men også fordi mora har sådd ei leseglede i han som endeleg spirar. Møta med professorane og inntrykka i studiemiljøa er kosteleg lesing, Rebanks set ikkje så mykje priviligert studieungdom på spidd som han set lærdommen deira i kontrast til kva ein sauebonde kan, eller har opplevd. Dei har ikkje lært audmjukinga i å bli sabla ned av eit bysentrert skulesystem, eller av jobbar der du blir hersa med, heile tida. Rebanks set også fingeren på eit anna ømt punkt: korleis studentar strevar med å finna fram til kunnskap på sjølvstendige premiss. Ein sauebonde har vala liksom på strupen heile tida: Skal du lata den søya lamma sjølv? Skal du ta med deg det skrøpelege nyfødde lammet inn i fjøset og ta sjansen på at mora ikkje mister kjærleiken for det?

 

Slektas gang. Rebanks legg mykje vinn på å skriva bonden inn i ein sirkulasjon av generasjonar. Det er ikkje opplagt at borna tar over gardane i Lake District meir enn i norske bygder, men slekta Rebanks synest å vera heldige, trass i alle kranglane som han har med far sin. På same måten er framstillinga eit flettverk av kva Rebanks gjer i lag med sauene og hundane og borna sine i presens-form, og forteljinga i fortids-form om korleis han kom heim igjen til Lake District med kjærleiken i behald. Stort sett glir det veldig godt i hop. Stilen er dempa. Rebanks set ei grind også i det største kjensleutbrotet i boka: «Da fjellene i Lake District reiste seg foran oss, følte jeg meg hjemme. Det var som om de slo ring om meg som gamle venner, og  jeg slo neven i hånden og ropte: ‘JEG ER HJEMME!’

Helen lo av meg og sa jeg var gal.»

Han hadde reist for å bevisa seg sjølv og andre noko. Men då det kom til stykke, var garden og slektsgangen og årstidene som røper seg i arbeidet med sauene, viktigare.

I denne boka kjem altså den villfarne sonen heim. Evangeliet er tilkjempa, og difor truverdig. Du norske bonde, får eg lyst å seia, rett ryggen din opp. Då får du kanskje ungar som tar opp arven etter deg. Ta dei forresten med på råd, og ikkje ver så mykje einstøing. Rebanks plasserer arbeidet sitt førebiletleg i ein fellesskap av bønder og naboar.

 

Språk. Omsetjinga til Hege Mehren er gjennomgåande god. Ho har funne fram til korresponderande norske bondeord, som det sjeldne brukte «gimrer», som tyder ungsøyer som enno ikkje har gått svangre med lam. Eg lurer likevel på om omsetjaren kunne gått lenger mot eit radikalt bokmål, og såleis skilt språket endå meir, liksom frå det korrekte i Oxford, og bygda frå byen. I ein biografi som skal komma i haust om landbruksministeren Hans Ystgaard, er dette grepet dyrka med stor vinst. I det minste må det vera greitt å skriva «framtid», når det elles i boka heiter «ulla», og «beina» og «fram».

Annonse