Annonse

Annonse

04:00 - 20. november 2009

Gammaldags og skinande nytt

Mangelen på ironi og distanse i forteljinga om Karl Ove Knausgårds liv er til å miste pusten av.

Skriv sitt liv: At Karl Ove Knausgård ikkje ytrar nokon ambisjonar om å vere ein performanceartist, tyder ikkje at han ikkje er det. arkivFoto: Siv Dolmen

«A lot of people tell me they enjoy that album. It’s hard for me to relate to that. I mean, people enjoying that type of pain, you know?» Det sa Bob Dylan ein gong i eit radiointervju, om albumet Blood on the Tracks. Eg tenkte på det sitatet og den plata medan eg las Min kamp 2. Etterpå tenkte eg på den appetitten eg hadde lest boka med, for ikkje å seie blodtørsten, som sjølvsagt ikkje er nokon blodtørst, men i alle tilfelle ein tørst etter noko. Og eg har, her eg sit, lett for å forestille meg forfattaren av Min kamp sin ambivalens til den tørsten han kanskje observerer hos lesaren sin. Det er, for å seie det brutalt, noko eige med å ta si eiga smerte og gjere henne til vare, tilpassa samfunnet sine distribusjonsformer, og så finne ut at ho er etterspurt. Etterspørselen har i sin tur sjølvsagt mindre med denne bakgrunnen å gjere enn med verket si form.

Krisetilstand. Eg skriv under på det fleire allereie har skrive: Som roman er toaren meir ujamn enn einaren, men dei sterke delane er vel så sterke, og veg opp for dei svakare. Kanskje er det òg slik at det dårlege er med på å bygge opp under det gode? Ein del litt stive dialogar, litt for lange og skriftleg prega monologar, festtalar og eit ellers godt og oppfinnsamt språk som av og til går på tomgang, gir kanskje eit preg av noko umiddelbart over verket.

I ein sentral passasje i boka skriv Knausgård:

De siste årene hadde jeg mistet mer og mer tro på litteraturen. Jeg leste, og tenkte, dette er det noen som har funnet på. Kanskje var det det at vi var fullstendig okkupert av fiksjon og fortellinger. […] Dokumentarprogrammene hadde samme form, det var også fortellinger, og da gjorde det ingen forskjell om det de fortalte om, faktisk hadde hendt eller ikke.

Han opplever dette som ei krise. Som utgreiing av ein teori blir dette ullent, sjølv om kriseopplevinga er tydeleg og gjenkjenneleg. Ting som blir sagt og gjort i livet er det jo også «noen som har funnet på». At familien flyttar frå Stockholm til Malmö, verkar til dømes som eit påfunn. Ein roman er òg ei handling. Og sjølv om han protesterer mot dokumentarane sine forteljingar, så er det nettopp forteljingar han lagar. Men det er forteljingar med stort nærvær og halsbrekkande sjenerøsitet. Mangelen på ironi og distanse i forteljinga om Knausgårds liv er til å miste pusten av.

Kunst og liv. Det finst ein god bunke bøker frå nyare tid som det ville vere naturleg å trekke inn om ein skal setje Knausgårds prosjekt inn i ein viss kontekst. Både Olav H. Hauges dagbøker og Lars Norén, med sin En dramatikers dagbok, dukkar opp mellom desse permane, og er tydelege inspirasjonskjelder, ikkje for boka si form, men for temaa og motet til å gå inn i dei. Das Beckwerk, særleg med biografien Claus Beck-Nielsen (1963-2001), er eit avantgardistisk prosjekt som går inn i mange av dei same spørsmåla, men går langt meir radikalt til verks i å tydeleggjere – overtydeleggjere – korleis livet formar seg etter kunsten, og ikkje berre omvendt.

I høve til Das Beckwerk kjennest Knausgårds prosjekt heilt klart som eit back to basics. Min kamp 1 og 2 er rett nok ikkje – som til dømes Goethes Unge Werthers lidelser – ein roman i dagboksform, men kanskje det motsette: ei dagbok i romanform. I dagbokromanen er forma konstruert for å skape inntrykk av autentisitet, i romandagboka er autentisiteten teken for gitt.

Hemngjerrig? Ei bok med enkelte overflatiske likskaper med Knausgårds bok, er svenske Maja Lundgrens svært omstridde Myggor och tigrar frå 2007. Myggor och tigrar er ein kondensert sjølvbiografi, der det ikkje manglar på utleveringar av namngitte personar. Verket tek etter kvart form som eit frådande oppgjer med det svenske kulturlivet. Dei små stikka av ulyst eller ettertanke som eg kjende under lesinga av Min kamp, bleikna i samanlikning med riene av fysisk ubehag eg hugsar frå lesinga av Lundgrens bok. Dette ubehaget knytte seg ikkje nødvendigvis til sjølve leseakta, men til å måtte skrive om verket – å bli tvungen til å ta stilling. Eg hadde teke på meg å skrive ein omtale (til det nordiske tidsskriftet Kritiker) der eg uoriginalt nok enda med å kalle Myggor och tigrar ein «paranoid tekst». Det var ein smertefull ting å skrive, fordi det tvang meg personleg inn i same kategori som overgriparane i teksten. Men noko anna ville vere uærleg av meg. Eg prøvde å gjere det godt igjen ved å lansere Bibelen som Guds paranoide sjølvbiografi, men det ville knapt nok trøste dei mest svartsynte av oss.

Til skilnad frå opplevinga mi hittil av Min kamp, var Lundgrens bok i alle tilfelle eit hemngjerrig stykke tekst. Eg veit ikkje om vi – der vi nesten alle saman samtidig sit krøkte over tastaturet – er klar over kor vanskeleg det er å skrive ein tekst som ikkje er hemngjerrig, i ein vidare forstand. Eg tenkjer ikkje på den uttalte ambisjonen om å ramme enkeltpersonar, men om den generelle tiltrua til at teksten skal fordrive det vonde og reinvaske oss sjølve.

Reaksjonært. Tittelen Min kamp høyrest rett nok ut til å varsle sjølve definisjonen på ein hemngjerrig tekst, og det er sant: Teksten har det hemngjerrige i seg, men romanen overskrid forfattarens tru på at intensjonen hans skal feste seg som eit virus på hjernen til lesaren – denne trua som det er så hindrande å ha, og så vanskeleg å skrive utan. Eg blir rett nok litt redd for korleis det heile skal gå medan eg les om Karl Ove Knausgård som trillar rundt på det første barnet sitt som ein feminisert «attenhundretallsmann». Eg blir redd for at han skal trille heile boka inn i eit trangt og reaksjonært hjørne, og at han vil ha meg med dit, det er noko gammaldags over tankeverda til Knausgård, det er mange stikk mot moderne kunst og avantgardistisk litteratur, til dømes, men han skriv avvæpnande ærleg. Og er det slik, tenkte eg, at ein er nøydd til å vere eller bli reaksjonær for å tenkje sjølvstendig? Eller i alle fall risikere det? Ja, tenkte eg, så klart, det ligg i sjølve ordet. Aksjon inneber fellesskap. Reaksjon er individuelt.

Ja, eg tenkte faktisk det, men det var ikkje meint som ein karakteristikk av verket, som både er aksjon og reaksjon, som både kjennest gammaldags og skinande nytt. At Knausgård til dømes ikkje ytrar nokon ambisjonar om å vere ein litterær performanceartist – slik som Das Beckwerk, i form av den gjensidige vekselvirkinga mellom liv og skrift – tyder ikkje at han ikkje er det.

Øystein Vidnes

anmeldelse

Karl Ove Knausgård

Min kamp 2

563 sider. Oktober. 2009

Annonse