Dei aller første medaljane delt ut i London-OL: bronse til Yu Dan på 10 meter luftgevær. Sølv til Sylwia Bogacka, og gull åt Yi Siling. Gullvinnaren ser gladast ut på medaljepodiet, naturleg nok. Men den polske kvinna som tok sølv ser mindre nøgd ut enn Yu Dan, som fekk bronse. Treng Bogacka trøyst etterpå? Ville ho fått psykologisk hjelp viss ho var mellom dei norske utøvarane i London?
– Vi er tilgjengelege for dei av utøvarane som treng oss, seier Anne Marthe Pensgaard.
Ho er fagansvarleg for avdelinga idrettspsykologi på Olympiatoppen. Ein stab på tre personar med idrettspsykologisk kompetanse følgjer den norske OL-troppen. Ho fortel at behova varierer veldig frå idrett til idrett; somme skal berre i elden ein dag, andre, som handballkvinnene, har mange kampar. Pensgaard fortel at det vanleg å ta ein samtale med kvar einskild utøvar etter endt konkurransedag, på samme måten som i andre meisterskap.
Debrifing er det finare ordet.
– De har ikkje spesiell debrifing for dei som tar sølv?
– Nei. Kvifor det? Vi er veldig fornøgde med sølv!
– Du kjenner sikkert til den mykje omtalte undersøkinga av Gilovic, Medvec og Madey: «When Less is More»...
– Nei, den har eg ikkje høyrt om, seier Pensgaard på telefonen.
Men det gjer jo ingenting! Det gir sjansen til å bretta ut forskingsartikkelen som først stod på trykk i Journal of Personality og Social Psychology i 1995. Forskarane ved Cornell-universitetet i delstaten New York i USA, ein av dei rett nok frå universitetet i Toledo i Ohio, tok for seg medaljevinnarane ved OL i Barcelona (1992), både i det resultatet openberra seg for dei, og i det utøvarane stod på premiepallen. Bronsemedaljørane var gjennomgåande meir glade enn dei som tok sølv.
I prinsippet skulle ein sølvvinnar vera meir tilfreds; å bli nummer to er vittarleg betre enn å bli nummer tre. Men på tv-opptaka hos NBC fann studentane, som ikkje visste om hypotesene eller idéane til forskarane, at bronsesigraren hadde ei gjennomsnitts gledesrate på 7,1 – medan sølvhaustaren hadde berre 4,8 i såkalt happiness – lukke. 0 var på denne skalaen agony, pinsle på godt norsk, og 10 var ecstasy, altså ein ekstatisk tilstand.
Skåren til gullvinnarane er ikkje kommentert i artikkelen.
Forskarane utelukka at denne skilnaden i glede gjeldt berre amerikanske OL-utøvarar. Ei av feilkjeldene kunne liggje i at somme sportsøvingar er konstruerte slik at sølv-medaljøren akkurat har tapt, som i ein i finale i tennis, eller i bryting. I desse turneringsidrettane har ein bronsevinnar akkurat vunne. Men sjølv med unntak av desse tv-opptaka var forskjellen i gledesuttrykk signifikant, ifølgje psykologiforskarane.
Kva kunne vera forklaringa? Thomas Gilovic, Victoria Husted Medvec og Scott F. Madey knytta an til fenomenet counterfactual thinking – å tenkja mot kjensgjerningane – som er eit veletablert tema i kognitiv orientert psykologi. Vi har ein tendens til å tenkja på kva som kunne ha vore. Desse bileta, desse førestillingane, denne irritasjonen, påverkar kjenslene. I øvinga 10 meter luftgevær har pall-erobrarane fått medaljene, no snur dei seg mot flaggstengene. Sølvmedaljøren Sylvia Bogacka høyrer nasjonalsongen til ho som står i midten. Ho tenkjer kanskje på kor nær sigeren ho var, eller kor gjevt det ville vore å få flagget heist, for seg. Bronsevinnaren gler seg over å vera på pallen. Ho kunne jo risikert fjerdeplass og ingen medalje.
– Det kjem vel også an på utgangspunktet utøvaren hadde. I OL i 2006 var Ole Einar Bjørndalen veldig fornøgd med to sølv ut i frå føresetnadene sine, samt korleis sjølve løpa utvikla seg, seier Anne Marte Pensgaard.
– Det var ikkje berre noko han sa?
– Ja, korleis kan ein vite det. Det er nok vanskeleg å generalisere ei slik utsegn. Du har augneblinksopplevingar, og etterrasjonaliseringar. Mi oppleving er i alle fall at forventinga ein hadde i utgangspunktet, er vesentleg for kor stor gleda blir. Dersom ein forventar gull, blir ein vel skuffa over sølv. Dersom ein har ein medalje som mål, blir ein lukkeleg over bronse.
– Og endå meir for sølv?
– Eg kan ikkje beleggje det med data, men utifrå frå den erfaringa eg har – ja.
Sølv er nederlag, heiter det. Skøyteløparen Knut Johannessen skal sagt det først. Han tok sølv på 10 000 meter i OL i 1956, og på 5000 meter i 1960. Men det var kanskje ikkje seg sjølv han tenkte på.
– Det er det mest misforståtte uttrykket i norsk sportshistorie! seier Tom A. Schancke, utdanna siviløkonom, som helst kallar seg sjølv idrettshistorikar.
Han er så engasjert at han synest å vere på veg gjennom telefonlinja:
– Knut Johannesen blei intervjua om kva han trudde om Fred Anton Maiers sjansar på 10 000 meter i OL i 1968. Meyer hadde nettopp vunne gull på 5000. Du veit, sølv er nederlag, sa Johannesen då. Fordi Meyer alt hadde vunne eit gull. Ikkje fordi sølv i seg sjølv er eit nederlag. Sølv i eit OL er veldig, veldig bra.
Schancke gav ut Norsk Idrettsleksikon i 2007, som gjer greie for alle meisterskapsmedaljar norske kvinner og menn har vunne, nasjonalt og internasjonalt, sommar som vinter. Til hausten kjem utgåva i ny versjon – no i fire band.
Han fører statistikken langt attende på 1800-talet: «Den første kongepokalen i Norge ble delt ut av HM Kong Oscar II til beste kombinertløper i Husebyrennet i 1879. Totalt ble det delt ut sju kongelige premier, men det var bare vinneren Jon Hauge fra Morgedal som fikk kongepokal, eller kongekrus som det ble kalt. De seks andre, tre i klassen 14-17 år (Karl Forsberg, Torjus Hemmestveit, Magnus Huseby), to i klassen under 14 år (Erling Kokkin, Jakob Johannesen) samt senioren Kristoffer Tveiten, fikk mindre sølvbegre eller mansjettknapper (ærmeknapper) og er følgelig ikke med på vår oversikt over kongepokalvinnere.»
Alle dei kongelege premiane var av sølv. Slik var det også opphavleg i OL-samanheng: Den første moderne olympiske meistaren i Athen i 1896, James B. Connolly frå Massachusetts (tresteg), fekk ein medalje i sølv. Gull og bronse kom til frå 1904. Følgjeleg skulle ein ikkje ført gull-statistikkane heilt attende til Athen. Ein anar av svara hans at Schancke synest dette er vel mykje av flisespikkeri.
– Eg veit du ikkje liker å rangere mellom dei ulike idrettsprestasjonane til nordmenn. Men er ikkje eigentleg sølvet i Beijing i 2008 til Alexander Dale Oen den aller største i OL-samanheng? Svømming er jo ein av dei største idrettane i verda?
– Sølvet til Oen på 100 meter bryst var ein fantastisk prestasjon. Men dei fleste er nok samde om at Vebjørn Rodals gull på 800 meter i 1996 er den aller fremste, gjennom alle sommar-OL. Friidrett er ein endå større idrett på verdsbasis.
– Men det er så mange ulike disiplinar i friidrett; tresteg, og slegge, og alt mogleg?
– Alle i verda spring. Hugs det. Og tida til Rodal, 1.42.58, er fortsatt olympisk rekord, seier Schancke.
Han har skrive henne med raudt i utkastet til idrettsleksikonet. Han er nesten sikker på at rekorden ryk i London; David Rushida frå Kenya kan sprenge den for somme magiske grensa på 1.41.00. Lenge var det lord Sebastion Coe, formannen i arrangmentskomitéen, som hadde verdsrekorden på 800 meter.
Kva er det med sølv? Kva blir det eigentleg brukt til, bortsett frå pynt og medaljar? Sølv er eit av dei metalla som har vore kjent lengst, sannsynligvis oppdaga like etter kopar og gull. Det er relativt sjeldant, utgjer cirka 8x10-6 vektprosent av jordskorpa (merk minusteiknet i potensen), cirka 20 gonger så mykje som gull.
Høgreint sølv har høgast elektrisk leiingsevne og varmeleiingsevne av alle metall, skriv Bjørn Pedersen, kjemikar og professor emeritus, i Store norske leksikon på nett: «Det er nest etter gull og palladium det mest duktile metall, og lar seg forarbeide til meget tynne folier og fine tråder.»
– Eg trur eg forstår det av samanhengen, men kva betyr «duktil»?
– Det betyr at metallet lar seg lett forma, seier Pedersen.
– Det er lett å bøya, og kan klemmast i forskjellige former.
– Guden Apollon skal ha hatt ein pileboge av sølv. Det er altså ikkje heilt sannsynleg, dersom bogen skulle hatt skikkeleg spenst?
– Alle metall er eigentleg mjuke, i rein form. Med ulike legeringar kan nok sølv få annan kvalitet. Vi tenker gjerne at jern er hardt, men også jern vil då ha innslag av andre metallstoff i seg.
– I artikkelen om sølv skriv du at ein tredjedel av sølvforbruket går til fotografisk industri, der sølvbromid blir brukt i ulike fotografiske plater, film, og…
– Ja, det er no historie, skyt Pedersen inn.
– Kodak er jo lagt ned. For nokre fotografar er vel tradisjonell papirteknologi enno det aller beste, men ikkje for dei aller, aller fleste av oss. Mykje av det som står i Store Norske Leksikon har litt lukt av møllkuler. Det er difor eg driv og redigerer i desse tekstane no, seier han.
Er då sølv berre smaken av fortid og svik og tapte moglegheiter? Sølvgruvene på Kongsberg, dei famøse tretti sølvmyntane som Judas fekk, sølv i fotografisk industri? Sølv som skulle vore gull – når idrettsutøvaren står på pallen. Eller har sølvoptimistane Pensgaard og Schancke rett? At alt kjem an på forventingane vi har – på førehand?
Forskarane Gilovic, Medvec og Madey meiner sjølv dei fann ein djupare psykologisk samanheng. Dei hadde ingen grunn til å tru at bronsevinnarane overskreid sine forventingar medan alle sølvmedaljørane mislukkast mot sine. Truleg stilte dei som fekk sølv med større ambisjonar, men dei gjorde det også betre under OL enn bronsefolket.
Ja, ved å samanlikne prestasjonane med kva, eller rettare sagt kven tidsskriftet Sports Illustrated på førehand trudde skulle ta medaljar på dei ulike øvingane, kom dei amerikanske psykologane til at sølvhopen meir enn bronsegruppa hadde lukkast betre enn kva i alle fall sportsmedia hadde forventa.
Dei freista å sikre seg ved å undersøka tv-intervjua dei ulike medaljørane gav. Her var gjennomgangsmelodien for sølvsigraren at han eller ho «nesten» vann gull, medan bronsevinnaren «i det minste gjorde det såpass bra».
I sluttdrøftinga meinte dei at denne tendensen til å mistolke eit betre resultat ikkje berre gjeld toppidretten. Ein Lottospelar kan ha seks av sju rette. Ho får då ein viss sum, men sjølvsagt ikkje toppgevinsten, stundom på mange millionar. Gler ho seg over tusenlappane ho trass alt får, eller ergrar ho seg over millionane ho ikkje vann?
Kor varig er denne ergringa, spør forskarane seg heilt sist i artikkelen. Går ho over? Dei siterer Abel Kiviat, som tok sølv på 1500 meter i Stockholm-OL (1912). Han blei slått heilt på målstreken, med eit tidels sekund. «Eg vaknar stundom og seier: Kva i helsike var det som hende med meg? Det er som eit mareritt.»
Kiviat var 91 år gammal då han fortalde dette.
Ingen kommentarer