Fra platehylla: Pärt og gravitasjonen

<B>Arvo Pärt:</B> Stod han ikkje der og liksom tviheldt på alvoret?
Arvo Pärt: Stod han ikkje der og liksom tviheldt på alvoret?

Smerten ved å gå.

Vi er langt borte frå ironien. Men om eg skriv «no blir det alvor», så vil det fort bli oppfatta ironisk. Difor må eg skrive om Arvo Pärt og Tabula Rasa (1984, ECM Records) slik eg først høyrde den, ein gong på nittitalet.

CD-en inneheld «Fratres» (to ulike versjonar), «Cantus in memory of Benjamin Britten» og den nesten halvtimelange «Tabula Rasa.» «Fratres» (første spor) er framført av Gidon Kremer (fiolin) og Keith Jarrett (piano). Stykket er ei blanding av nervøsitet og ro, som pianoet og fiolinen vekslar mellom. Nervøsiteten forsvinn utover i stykket, tilbake er jordsmonnet med fukt og mørke. Og vissa om ei repeterande rørsle, der alt kjem tilbake til seg sjølv, ein kallar det kanskje smerte.

Pärt er ortodoks kristen, og hans religiøse orientering har stor betyding for hans arbeid, ja, det er kanskje heile hans arbeid. Han er avbilda i CD-coveret, ser ut som ein Dostojevskij-skapnad, med rufsete mørkt hår rundt issen, skjegg, mørk frakk og hovudet på skakke. I tillegg skular han på eit punkt langt der nede, med det eine augebrynet ei aning heva.

Tabula Rasa stadfesta dei fornemmingane eg alltid hadde hatt: Tilveret er dramatisk og skremmande. I tillegg er verda lada i ei eller anna retning. Mine forsøk på å tileigne meg ei anna og meir moderne livshaldning (livet er ikkje så alvorleg og dramatisk, det er heilt flatt, fornemmingane sit i hovudet) fall saman då eg høyrde Pärt. Eg kunne på nytt omfamne alvoret og vissa om at det kom til å gå utforbakke. Ja, at det alt var i gang. Englane ville stå klare og varsamt ta imot restane av min tapte identitet.

Seinare vart heile denne omfamninga av alvoret litt klam. Då eg høyrde andre og seinare verk av Arvo Pärt, var eg slett ikkje så sikker. Og Pärt: Stod han ikkje der og liksom tviheldt på alvoret? Livredd for å misse taket? Alvor kan, når det blir alvorleg nok, også verke noko latterleg. Med klangar som borer seg ned i lyttaren? (Ta den og den og den.) Også det eg erfarte som «livet» verka stadig flatare. Det var keisemda som var faren, ikkje undergangen. Var det noko bak det heilt openberre? Var det ikkje heller snakk om eit framandt og teknisk språk som ein burde lære seg? Dermed handla alt igjen om den mentale tilstand. Tilpassing løyser det meste. Fleksibilitet. Ein må innrette seg.

I teksten på omslaget blir det sitert frå ein samtale mellom Pärt og ein russisk munk. Pärt seier at han skriv bønner, at han toneset salmar og spør korleis han elles bør forbetre seg. Men munken ristar på hovudet, alle bøner har alt blitt skrive, seier han. «Du treng ikkje skrive noko meir. Alt er førebudd. Du kan førebu deg sjølv.»

Munken har sikkert rett, men Pärt treng vel å skrive bønner, i alle fall måtte han skrive Tabula Rasa. Fiolinen er som ei tynn og sår barnestemme. Alle skal ha plass på ein dreiande klode. Det er ei form for audmjuk vandring dette, der komponisten i staden for å bannlyse smerta ved å gå, held ho fram som sjølve meininga.