Stillas suverene smerte

<b>Slagkraft:</b> Merethe Lindstrøm er nominert til heile fire prisar for sin siste roman, som òg imponerer Morgenbladet sin bokmeldar.  Foto: Ellen Lande Gossner
Slagkraft: Merethe Lindstrøm er nominert til heile fire prisar for sin siste roman, som òg imponerer Morgenbladet sin bokmeldar. Foto: Ellen Lande Gossner

Vinner av årets Kritikerpris, Merethe Lindstrøm, ber den litterære arven frå Askildsen på strake hender.

Fakta

Anmeldelse

  • Merethe Lindstrøm
  • Dager fra stillhetens historie
  • Aschehoug 2011. 224 sider
Romanen har tematisk slagkraft som eit trykkluftsbor, men er like
språkleg finstemt som
ei fjærvekt.

Å teie er eit val. Å snakke eit anna. Men korleis avgjere om det ein vel er rett? Dager i stillhetens historie som kom ut i fjor haust, er Merethe Lindstrøms sjuande, og klart beste roman.

Ut over romanane, der den filmatiserte Stedfortrederen (1997), som delvis byggjer på historier frå Bastøy skolehjem, er den mest kjente, har ho skrive sju novellesamlingar. I 2008 var ho nominert til Nordisk Råds litteraturpris for samlinga Gjestene, og same året fekk ho Dobloug-prisen for den samla forfattarskapen sin. Bøkene hennar har ein sterk tematisk samanheng. Med utgangspunkt i konkrete situasjonar, borar Lindstrøm utretteleg ned i dei kjenslestyrte nyansane i nære relasjonar. Dager i stillhetens historie har tematisk slagkraft som eit trykkluftsbor, men er like språkleg finstemt som ei fjærvekt.

 

Ras av erindringar. Romanen er utforma som eit kammerspel der vi møter det eldre ekteparet Eva og Simon. Ho er gamal lektor, han har vore lege. No er dei begge pensjonistar, og byrjar å bli merkte av alderdomen i den grad at dei tre vaksne døtrene deira krev at dei skal ha vaskehjelp. Ein dag har ei av dei med eit skjema for at mora skal søkje om plass på aldersheimen for faren. Det blir liggjande på kjøkkenbordet – men korleis skal ho kunne fylle det ut? «Søknaden. Den kommer til å okkupere tankene mine, uansett hva jeg gjør». Arket blir detaljen som utløyser eit ras av erindringar, for alt medan skjemaet ligg framfor henne byrjar kvinna å minnast.

I glimt får ein høyre om korleis paret møttes, om hendingar da ungane var små, og om korleis dagleglivet deira er vorte på notidsplanet. Trivialitetar, med andre ord, men under denne tilsynelatande harmoniske kvardagsverda finst det lag på lag av uuttalte hendingar.

 

I skjul. Alle familiar har hemmelegheiter. I denne familien er dei store. Simon har aldri fortalt døtrene at han er av jødisk avstamming og at det meste av familien hans vart utrydda i holocaust. Han har aldri fortalt om korleis han levde i skjul under krigen, om kusina i Berlin som arbeider med å spore opp familiehistoria og om broren han ikkje har kontakt med. Eva har heller aldri fortalt om sonen ho gav frå seg da ho berre var ei ungjente. Derfor kan dei heller ikkje fortelje kvifor dei sa opp vaskehjelpa som alle likte så godt.

Hendingane har alle hatt avgjerande innverknad på korleis liva deira har vore, men kvifor har dei aldri vortne fortalte? Kva gjer det med ein familie når hemmelegheitene forblir hemmelegheiter, og avgjerande bakgrunnshistorier ikkje blir formidla frå generasjon til generasjon. Jentene vil aldri få vite at dei er av jødisk ætt, ei heller at dei har ein bror. Eller vil dette bli kunnskap dei vil finne i dokumenta foreldra vil kome til å etterlate seg? Kva gjer ein når ein vel å teie? Må ein fortelje alt?

 

Global og individuell historie. Lindstrøm tek tak i tagnaden og tøyer og bøyer den rundt den globale historia og enkeltmenneskes individuelle livsval og lagnader. Forhistoria blir gjort til ein stille og usynleg tredjepart i ekteskapet. Ho sirkulerer rundt dei personlege vala: det å teie om viktige hendingar i livet sitt, den stillegjorte globale historia, og dei eventuelt gode intensjonane i det å ikkje pålegge etterkomarane ein lagnadstung arv.

Den eksplisitte tematiseringa av erindring og minne som ein finn i rammeforteljinga, kunne lett fått noko sentimentalt over seg. I staden vrir Lindstrøm den velkjente tematikken i ei etisk og prinsipiell retning. Dei ulike minna og vala personane har gjort, legg seg mot kvarandre som lappar sydd inn i eit nystroke quilta sengeteppe i grelle fargar.

 

Straff eller demens? Går det føre seg ein samtale dersom det berre er ein som snakkar høgt? Tagnaden blir i romanen også knytt til det å slutte å snakke, eller det å teie. På notidsplanet har Simon bokstavleg talt slutta å snakke:

 

Tausheten hans kom gradvis over noen måneder, et halvt år. Han sier kanskje takk for maten eller ha det. Han er blitt formell som en hotellgjest, tilsynelatende kald som en tilfeldig passasjer du kommer borti på bussen. […] Legen, en av hans yngre kollegaer, sier at han ganske enkel er blitt gammel. […] De fant ingenting. Ikke annet enn det de forventet i hans alder, sa den unge kollegaen. Han sa ikke mer. Det er opp til meg nå å trekke grensen mellom dette forventede og noe annet.

 

Vil han ikkje snakke for å straffe kona, eller er det alderdomen (demens) som gjer at han ikkje lenger har anna enn sjeldne enkeltord? I det siste tilfellet spenner stilla seg ut som ei spenning mellom sjukdom og vilje. Dager i stillhetens historie er også ei forteljing om aldring og om dei fysiske, mentale, emosjonelle og relasjonelle konsekvensane av det. Mannen trekkjer seg stadig meir inn i seg sjølv, og den noko yngre kona må ta på seg meir ansvar. Etter kvart får ho mest ein omsorgsrolle for mannen. «Jeg må tolke ham som et gjenstridig dikt».

Iskald krysseld. Om hendingar ikkje blir fortalte, blir dei borte. Kven kan stå til ansvar for det – må nokon stå til ansvar for det? Om spørsmåla er store og dei fortrengde hendingane dramatiske, er dei aldri påtrengjande. Lindstrøm reiser dei etiske spørsmåla indirekte og på ein smålåten måte. Ho viser korleis det gamle ekteparet er vortne ståande fast i den iskalde krysselden mellom historisk sanning og stille. Tagnaden opererer såleis på fleire parallelle plan. Det dreier seg om skyld, solidaritet, samkjensle, skam og sorg:

 

Jeg hører stemmen hans, fordi jeg ønsker å høre den, en lydhallusinasjon, som et ekko eller bråk som henger igjen når du har vært i et selskap eller på en konsert og kommer hjem igjen, som om hjernen fortsetter å formidle lyden, som om det indre øret gjentar og gjentar svingningene, på det stedet lyden blir omdannet og tolket som noe meningsfullt.

 

Vibrerande. Om litteraturen har ein eksistensiell funksjon, seier Italo Calvino i eit av essaya sine, så er det å representere ei lettheit i motsetnad til tyngda i livet. I Dager fra stillhetens historie viser dette seg som ein kontrast mellom det lette og elegante, og til tider poetiske språket, og den vibrerande tematikken. Eg meiner Merethe Lindstrøm ber den litterære arven frå Kjell Askildsen på strake hender. Det heilt særeigne med denne romanen er at ho greier å halde oppe den fortettinga ein elles mest berre finn i noveller, gjennom heile verket. Ho antydar og lager raske skisser meir enn ho forklarar og svarar. Setningane hennar er på same tid klare og undrande.

Dager i stillhetens historie var nominert til P2-lytternes romanpris og Ungdommens kritikerpris, og vann altså Kritikerprisen denne veka. At Lindstrøm no òg er innstilt til Nordisk Råds litteraturpris for andre gong, skulle berre mangle.